Η ομοιότητα οδήγησε ορισμένους γλωσσολόγους να πιστέψουν ότι οι λέξεις «μαμά» και «μπαμπάς» μπορεί να είναι απομεινάρια της υποθετικής πρωτοανθρώπινης γλώσσας, δηλαδή μιας γλώσσας από την οποία άρχισαν να αναπτύσσονται όλες οι ανθρώπινες γλώσσες πριν από περίπου 100.000 χρόνια.

Ωστόσο, δεν είναι γνωστό αν υπήρχε καν μια τέτοια γλώσσα (αν οι άνθρωποι είχαν μια πλήρως ανεπτυγμένη γλώσσα πριν αρχίσουν να μεταναστεύουν σε διάφορα μέρη του κόσμου), πόσο μάλλον αν μια συγκεκριμένη λέξη όπως η «μαμά» θα μπορούσε να παραμείνει αμετάβλητη για τόσο καιρό.

Το 1962, ο Roman Jakobson, ένας Ρωσοαμερικανός γλωσσολόγος, πρότεινε μια εναλλακτική θεωρία που είναι πλέον γενικά αποδεκτή, κι η οποία έχει ως εξής: Τα μωρά έχουν μια περίοδο ανάπτυξης (από 6 έως 10 μηνών περίπου), που ονομάζεται «βάβισμα» (babbling, στα αγγλικά). Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, τα νήπια πειραματίζονται με τη φωνητική τους οδό και αρχίζουν να παράγουν απλές επαναλαμβανόμενες συλλαβές, συνήθως άναρθρες, με τα «μα μα…», «μπα μπα…» και «πα πα…» να είναι μεταξύ των πρώτων.

Αυτοί οι ήχοι είναι ως επί το πλείστον τυχαίοι και το μωρό δεν είναι ακόμη ικανό να συσχετίσει τους ήχους με ένα συγκεκριμένο άτομο—αλλά αυτό δεν εμποδίζει τους γονείς να συσχετίσουν τους ήχους με τον εαυτό τους. Και, έτσι, δεν γεννιέται μόνο το παιδί αλλά και οι λέξεις «μαμά» και «μπαμπάς».

Ενώ η λέξη αναπτύχθηκε ανεξάρτητα σε διαφορετικές γλωσσικές οικογένειες, οι περισσότερες λέξεις στις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες μοιράζονται μια κοινή προέλευση, που εμφανίζεται με κόκκινο στον παρακάτω χάρτη (σε πλήρη ανάλυση εδώ:

Ο κοινός πρόδρομος των λέξεων που εμφανίζονται με κόκκινο είναι η πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *méh2tēr (μια λέξη, ανακατασκευασμένη από γλωσσολόγους, που χρησιμοποιήθηκε πριν αρχίσουν να αποκλίνουν οι ευρωπαϊκές γλώσσες), η οποία είναι πιθανώς μια τροποποιημένη εκδοχή του «μαμά». Οι περισσότερες από τις γνωστές εκδόσεις της βρεφικής ομιλίας έχουν επίσης πιθανώς έναν κοινό πρόγονο, αλλά επειδή η λέξη έχει μια φυσική τάση να αναπτύσσεται αυθόρμητα, η ανίχνευση της προέλευσής της είναι σχεδόν αδύνατη.

Υπάρχουν, ωστόσο, μερικές εξαιρέσεις. Η μητέρα είναι mam και mamm στα Ουαλικά και τα Βρετονικά, αντίστοιχα, που αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα από την παιδική ομιλία στις κελτικές γλώσσες. Παρόμοιες ανεξάρτητες εξελίξεις σημειώθηκαν στα ρουμανικά (mamă), στα αλβανικά (nënë ή mëmë). Η έκδοση της Γαλικίας (nai) φαίνεται να αναπτύχθηκε χάνοντας το «t» (γίνοντας mai, το οποίο χρησιμοποιείται ακόμα σε ορισμένα μέρη της Γαλικίας) και στη συνέχεια αλλάζει σε nai.

Τέλος, μάλλον δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η λέξη είναι κάπως διαφορετική στις μη ινδοευρωπαϊκές γλώσσες της Ευρώπης, δηλαδή στις φιννο-ουγρικές γλώσσες (ουγγρικά anya, φινλανδικά äiti και εσθονικά ema· ωστόσο, αυτές οι λέξεις δεν σχετίζονται), βασκικά ( ama), και τούρκικα (anne). Τέλος, η μαλτέζικη λέξη omm προέρχεται από τα αραβικά.

The post H «Μητέρα» στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Τα αντίστοιχα ονόματα για τον δεύτερο μήνα του έτους σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες προέρχονται επίσης ως επί το πλείστον από το februarius, που εμφανίζεται με κόκκινο στον παρακάτω χάρτη που έφτιαξε ο μπλόγκερ και γλωσσολόγος, Jakub Marian:

Όπως σημειώνει ο μεταφραστής και γλωσσολόγος, Νίκος Σαραντάκος: Στο παλιό ρωμαϊκό ημερολόγιο ο Φλεβάρης ήταν ο τελευταίος μήνας του χρόνου – η χρονιά άρχιζε από τον Μάρτιο. Στο τέλος του χρόνου γίνονταν τελετές εξαγνισμού, και από το februum (= κάθαρση) ο μήνας ονομάστηκε Februarius. Από το Φεβράριος > Φεβράρης > Φεβλάρης προέκυψε η δημώδης ονομασία Φλεβάρης, που παρετυμολογικά συνδέεται με τη φλέβα, δηλ. ο Φλεβάρης ανοίγει τις φλέβες του (φλεβίζει) και βρέχει τον κόσμο -εξού και η παροιμία “Ο Φλεβάρης κι αν φλεβίσει, καλοκαίρι θα μυρίσει”.

Άλλες ετυμολογίες (που αντιστοιχούν σε άλλα χρώματα) είναι οι εξής: οι πολωνικές, ουκρανικές και λευκορωσικές λέξεις luty, ljútyj και ljúty προέρχονται από μια σλαβική λέξη που σημαίνει «άγριος, σκληρός». Η ετυμολογία του τσέχικου únor δεν είναι απολύτως σαφής, αλλά πιθανότατα προέρχεται από το ρήμα «nořit», που σημαίνει «βυθίζω», που αναφέρεται σε εδάφη που βυθίζονται στο ξεπαγωμένο χιόνι. Το λιθουανικό vasaris προέρχεται κάπως παραπλανητικά από τη λιθουανική λέξη για το καλοκαίρι, vasara.

Η προέλευση του κροατικού veljača είναι αβέβαιη, αλλά σχετίζεται με το επίθετο veliki, «μεγάλο». Το αλβανικό shkurt πιθανότατα προέρχεται από το πρωτο-γερμανικό *skurtaz, που σημαίνει «κοντό», και ο Φεβρουάριος είναι πράγματι ένας σύντομος μήνας. Ομοίως, το σκωτσέζικο γαελικό Gearran προέρχεται από το geàrr, «κοντό». Το κασουβικό gromicznik προέρχεται από το όνομα της καθολικής εορτής του Καθαγνισμού της Υπεραγίας Θεοτόκου, gromica (μια χριστιανική γιορτή που γιορτάζεται στις 2 Φεβρουαρίου), το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από μια σλαβική λέξη που σημαίνει βροντή.

Τέλος, οι αποδόσεις της Τουρκίας, της Φινλανδίας και των Βάσκων δεν σχετίζονται με καμία λέξη που αναφέρεται παραπάνω, αφού δεν είναι ινδοευρωπαϊκές γλώσσες. Το φινλανδικό helmikuu προέρχεται από το helmi ‎(«μαργαριτάρι») +‎ kuu ‎(«μήνας»), το τουρκικό şubat προέρχεται τελικά από το βαβυλωνιακό šabaṭu, το οποίο ορισμένες πηγές μεταφράζουν ως «καταστροφική βροχή», ενώ το βασκικό otsail προέρχεται από το otso («λύκος») + hil («μήνας»). Η έκφραση Komi θα μπορούσε ενδεχομένως να προέρχεται από μια λέξη που σημαίνει σκίουρος.

Κεντρική εικόνα: Πίτερ Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος – Gloomy Day (Φεβρουάριος). Ελαιογραφία, 1565 (Kunsthistorisches Museum, Βιέννη). 

The post Ο Φεβρουάριος στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Τα αντίστοιχα ονόματα για τον πρώτο μήνα του έτους σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες προέρχονται επίσης ως επί το πλείστον από το ianuarius (που εμφανίζεται με κόκκινο στον παρακάτω χάρτη):

Όπως προσθέτει ο έλληνας συγγραφέας και μεταφραστής, Νίκος Σαραντάκος: στα ελληνικά είναι Ιανουάριος, ή Γενάρης πιο λαϊκά. Το παλιο ρωμαϊκό (σεληνιακό) ημερολόγιο άρχιζε τον μήνα Μάρτιο. Ο Ιούλιος Καίσαρας, όταν καθιέρωσε το ιουλιανό ημερολόγιο (που φέρει άλλωστε και το όνομά του), μετέφερε την αρχή του χρόνου στον Ιανουάριο και από τότε υπάρχει η ανακολουθία με τα ονόματα των μηνών από τον Σεπτέμβριο ως τον Δεκέμβριο, που αντιστοιχούσαν στον έβδομο έως δέκατο μήνα και ξαφνικά βρέθηκαν στην ένατη έως δωδέκατη θέση.

Άλλες ετυμολογίες είναι οι εξής: οι πολωνικές, ουκρανικές και κροατικές λέξεις styczeń, січень και siječanj κρατούν από την πρωτοσλαβική *sěčьńь, η οποία αναφερόταν σε μια εποχή που κόβονταν τα δέντρα. Το τσεχικό leden προέρχεται από το led, «πάγος», και το λευκορωσικό студзень προέρχεται από μια σλαβική ρίζα που σημαίνει «κρύο» (σημειώστε, ωστόσο, ότι τα ρωσικά ομιλούνται επίσης στη Λευκορωσία).

Το λιθουανικό sausis προέρχεται από το sausas, «ξηρό». Το γαελικό (σκοτσέζικο) Faoilleach προέρχεται από το faol («λύκος») και το teach («λαγούμι»).

Τέλος, οι τουρκικές, φινλανδικές και βασκικές αποδόσεις δεν σχετίζονται με καμία από τις προαναφερθείσες εκδοχές, κάτι που βέβαια δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη, καθώς δεν είναι ινδοευρωπαϊκές γλώσσες:

Το τουρκικό ocak κυριολεκτικά σημαίνει «σόμπα, τζάκι», πιθανώς αναφερόμενος στο γεγονός ότι ο Ιανουάριος είναι ένας κρύος μήνας, κατά τον οποίο περνά κανείς πολύ χρόνο στο σπίτι, μπροστά από ένα τζάκι. Το φινλανδικό tammikuu προέρχεται από το tammi («καρδιά, πυρήνας», μια αρχαϊκή έκφραση) και kuu («μήνας»), καθώς ο Ιανουάριος είναι ο «πυρήνας» ή το «κέντρο» του χειμώνα. Τέλος, το βασκικό urtarril προέρχεται από το urte («έτος»), το berri («νέο») και το hil («μήνας»). Võro vahtsõaastakuu σημαίνει «ο μήνας του τελευταίου έτους».

Κεντρική φώτo: Γενάτης, πίνακας του Γιάννη Τσαρούχη (1972)

The post Ο Γενάρης στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Ο χρωματισμός δείχνει ετυμολογικές σχέσεις μεταξύ των μεταφράσεων της λέξης «έτος» και δεν αντιστοιχεί πάντα σε γλωσσικές οικογένειες. Για παράδειγμα, παρόλο που τα πολωνικά και τα ρωσικά είναι και οι δύο σλαβικές γλώσσες, έχουν διαφορετικό χρώμα επειδή οι αντίστοιχες μεταφράσεις της λέξης «έτος» δεν βασίζονται στην ίδια ρίζα.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η γερμανική φράση «Guten Rutsch ins neue Jahr» χρησιμοποιείται μόνο πριν από την Πρωτοχρονιά (όπως την παραμονή της Πρωτοχρονιάς) και «Frohes neues Jahr» (και παρόμοια) χρησιμοποιούνται συνήθως από την Πρωτοχρονιά και μετά.

Ακολουθούν οι φράσεις στις διάφορες γλώσσες της Ευρώπης:

Αλβανικά: Gëzuar Vitin e Ri
Βασκικά: Urte berri on
Λευκορωσικά: З Новым годам
Βρετονικά: Μπλάβεζ χαλάκι
Βουλγαρικά: Честита Нова Година
Καταλανικά: Feliç/Bon any (nou)
Κροατικά: Sretna Nova godina
Τσεχικά: Šťastný nový rok
Δανέζικα: Godt nytår
Ολλανδικά: Gelukkig Nieuwjaar
Ελληνικά: Καλή χρονιά
Εσθονικά: Κεφάλι ου άστατ
Φινλανδικά: Hyvää uutta vuotta ή Onnellista uutta vuotta
Φριζικά (Δυτικά): Lokkich Nijjier
Γαλλικά: bonne année
Γαλικιανά: Feliz aninovo
Γερμανικά: Schönes/Frohes/Gutes neues Jahr; Guten Rutsch (ins neue Jahr)
Ελληνικά: Καλή χρονιά
Ουγγρικά: Boldog új évet
Ισλανδικά: Farsælt ή gleðilegt ακολουθούμενο από komandi ή nýtt ár
Ιρλανδικά: Athbhliain faoi Mhaise Duit
Ιταλικά: Felice anno nuovo ή Buon anno
Λετονικά: Laimīgu jauno gadu
Λιθουανικά: Laimingų naujųjų metų
Λουξεμβουργιανά: Glécklecht neit Joer ή Alles Guddes am neie Joer
Μακεδονικά: Среќна Нова Година
Μαλτέζικα: Is-Sena t-Tajba
Νορβηγικά: Godt nytt år
Ρουμανικά: Un An Nou fericit ή La mulți ani (γενική φράση)
Οξιτανικά: Bonna annada
Πολωνικά: Szczęśliwego Nowego Roku
Πορτογαλικά: Feliz ano novo
Ρωσικά: С Новым годом
Σάμι (Βόρεια): Buore ođđajagi
Σάμι (Νότια): Buerie orrejaepie
Σάμι (Lule): Buorre ådåjahke
Σαρδηνία: Bon’annu nou
Σκωτσέζικα Γαελικά: Bliadhna mhath ùr
Σερβικά: Srećna Nova godina ή Срећна Нова година
Σλοβακικά: Šťastný nový rok
Σλοβενικά: Srečno novo leto
Ισπανικά: Feliz Año Nuevo ή Próspero Año Nuevo μετά Feliz Navidad
Σουηδικά: Gott nytt år
Τουρκικά: Mutlu yıllar
Ουκρανικά: З Новим роком
Ουαλικά: Blwyddyn Newydd Dda

The post «Καλή χρονιά» στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Η ελληνική λοιπόν ονομασία του τρίτου μήνα της χρονιάς είναι δάνειο από τα λατινικά, όπως άλλωστε και όλα τα ονόματα των μηνών. Στα αγγλικά, το όνομα του μήνα, March, συμπίπτει με τη λέξη march που σημαίνει πορεία/εμβατήριο (μαρς) αλλά πρόκειται για απλή σύμπτωση -δεν υπάρχει ετυμολογική συγγένεια.

Τα αντίστοιχα ονόματα σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες προέρχονται επίσης από το λατινικό Mars κατά κύριο λόγο – αντιπροσωπεύονται με κόκκινο στον ακόλουθο χάρτη:

Άλλες ετυμολογίες (που αντιστοιχούν σε άλλα χρώματα) έχουν ως εξής: Το τσεχικό březen και το ουκρανικό bérezen προέρχονται πιθανότατα από το σλαβικό όνομα της σημύδας (bříza στα Τσεχικά και béreza στα Ουκρανικά). Το κροατικό ožujak προέρχεται πιθανότατα από τη λέξη laž («ένα ψέμα») μέσω του lžujak (« ένας ψεύτης [μήνας] »), που αναφέρεται στις συχνές καιρικές αλλαγές. Το Λευκορωσικό sakavík προέρχεται από το sok, «χυμός», επειδή τα δέντρα αρχίζουν να δίνουν χυμούς την εποχή αυτή.

Το φινλανδικό maaliskuu πιστεύεται ότι προέρχεται από τη λέξη maallinen με την έννοια του «γήινου», επειδή το χιόνι αρχίζει να λιώνει και μπορεί να δει κανείς τα πρώτα σημεία της γυμνής γης. Το λιθουανικό kovas μπορεί να προέρχεται από το ουσιαστικό kovas, που αναφέρεται σε ένα είδος πουλιού που είναι γνωστό ως «χαβαρόνι» στα ελληνικά (είναι είδος κορακιού), ή το ουσιαστικό kova, που σημαίνει «μάχη, πάλη».

Τη σύνδεση με τα πτηνά την βρίσκουμε και σε κάποιες διαλέκτους, όπως στις γλώσσες Σάμι (σκανδιναβική χερσόνησος) όπου σημαίνει «μήνας του κύκνου». Ενώ στη διάλεκτο Κόμι (Ρωσία) σημαίνει «μήνας του κορακιού». Οι ετυμολογίες για τις άλλες Ουραλικές γλώσσες, όπως το Nenets για παράδειγμα, είναι δύσκολο να βρεθούν λόγω ενός πολύ περιορισμένου αριθμού πόρων.

Λόγω του ότι ο Μάρτης σημαίνει και τον ερχομό της Άνοιξης, έχει πυκνή παρουσία στην λαογραφία και σε παροιμιακό επίπεδο, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες κουλτούρες.

Ακριβώς λοιπόν επειδή είναι ο πρώτος μήνας της άνοιξης, αλλά κάνει και τα τελευταία κρύα, μια από τις πλέον γνωστές παροιμίες είναι το «Μάρτης, γδάρτης και παλουκοκάφτης», ενώ υπάρχουν και στα γαλλικά αντίστοιχες (για παράδειγμα το «Si l’on n’a pas vu de mauvais temps en février, on le verra au mois de mars»).

Τέλος, από τον Μάρτη κι ένα ιστορικό γεγονός έχουμε και τις Ειδές του Μαρτίου (ή Αι Ειδοί του Μαρτίου αν προτιμάται την καθαρεύουσα). Tι ήταν όμως;

Αι Ειδοί ή ‘’Idus Martii’’ ή ‘’Idus Martiae’’, προέρχονται από το λατινικό ‘’idus’’ που σημαίνει «ήμισυ» – δηλαδή η ημέρα που διαιρεί τον μήνα σε δύο, σχεδόν, ίσα μέρη. Ο όρος «ειδοί» (έχει μόνο αιτιατική, «τις ειδούς») δεν αναφερόταν μόνο στον Μάρτιο, αλλά στη 15η ημέρα των Μαΐου, Ιουλίου, Οκτωβρίου και τη 13η μέρα των άλλων μηνών, πάντα κατά το ρωμαϊκό ημερολόγιο.

Οι Ειδοί του Μαρτίου ήταν αργία για τους Ρωμαίους, αφιερωμένη στον θεό Άρη γαρ,  και γι’ αυτό εκείνη την ημέρα γίνονταν στρατιωτικές παρελάσεις.

Η 15η Μαρτίου 44 π.Χ., λοιπόν, θα έμενε στην Ιστορία ως η ημέρα που δολοφονήθηκε ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρας από τον Γάιο Κάσσιο Λογγίνο και τον Μάρκο Ιούνιο Βρούτο – και όχι μόνον αυτούς. Ο τελευταίος, κατά ορισμένους, ίσως, ήταν νόθος γιος του, γι’ αυτό και ο Καίσαρας αναφώνησε τη γνωστή φράση «Και συ τέκνον, Βρούτε;». Σε κάθε περίπτωση, η φράση «Αι ειδοί του Μαρτίου» χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα για να προσδιορίσει την «αποφράδα ημέρα».

The post Ο Μάρτης στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Τα ονόματα που προέρχονται από τη λατινική λέξη εμφανίζονται σε κόκκινο φόντο στον παρακάτω χάρτη, που έφτιαξε ο γλωσσολόγος και μπλόγκερ Jakub Marian:

Το πολωνικό και τσεχικό listopad, καθώς και τα παρεμφερή ονόματα σε ουκρανικά, λευκορωσικά και την κασουβική γλώσσα (ανήκει στον δυτικό κλάδο των σλαβικών γλωσσών), προέρχονται από τη λέξη list («φύλλα») και το pad («πτώση ή φθινόπωρο»). Το lapkritis της Λιθουανίας σημαίνει επίσης «πτώση φύλλων» (από τις λέξεις lapas «φύλλο» και kristi, «που πέφτει»), αλλά η ίδια η λέξη δεν σχετίζεται ετυμολογικά με την αντίστοιχη της Σλαβικής. Το κροατικό studeni βασίζεται σε μια κοινή σλαβική ρίζα που σημαίνει «κρύο».

Το ουαλικό Tachwedd σημαίνει «σφαγή». Στα ιρλανδικά και σκοτσέζικα γαελικά, το Samhain ήταν το όνομα ενός κελτικού φεστιβάλ, που θεωρείται μάλιστα ο προκάτοχος του σύγχρονου Halloween. Το ίδιο το όνομα προέρχεται είτε από το πρωτοϊνδοευρωπαϊκό * sam («μαζί») είτε από το πρωτοκελτικό * samo- («καλοκαίρι»). Στις διαλέκτους της Βρετάνης και της Κορνουάλης, το Du προέρχεται από το du, «μαύρο».

Το payares  της Αστούριας προέρχεται από το paya, το «άχυρο». Το ognassantu της Σαρδηνίας σημαίνει «Άγιοι Πάντες», η χριστιανική γιορτή που γιορτάζεται την 1η Νοεμβρίου, ενώ το santandria (ή Sant’Andria) προέρχεται από το όνομα του Απόστολου Ανδρέα στην τοπική διάλεκτο.

Το αλβανικό nëntor προέρχεται από το λατινικό όνομα αντικαθιστώντας το novem με το nënt (ë) («εννέα» στα Αλβανικά), το οποίο, ωστόσο, προέρχεται τελικά από την ίδια πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα με το novem.

Το τουρκικό kasım προέρχεται από μια αραβική λέξη που σημαίνει «αυτό που διαχωρίζει», και που αναφέρεται στην αρχή του χειμώνα. Το βασκικό azaro προέρχεται από το az, το οποίο αναφέρεται στην αναπαραγωγή ή το μεγάλωμα.

Τέλος, το φινλανδικό marraskuu σημαίνει «μήνας θανάτου», ενώ το Võro märtekuu σημαίνει «μήνας του Μάρτιν».

Στην αρχαία Αθήνα ο Νοέμβριος ισοδυναμούσε με το δεύτερο δεκαπενθήμερο του μήνα Πυανοψιώνα και το πρώτο δεκαπενθήμερο του μήνα Μαιμακτηριώνα. Την περίοδο αυτή οι Αθηναίοι γιόρταζαν τα:

• Χαλκεία, κατά τα οποία οι σιδεράδες της πόλης τιμούσαν τον προστάτη Θεό τους Ήφαιστο.
• Μαιμακτήρια, για να τιμήσουν τον θεό των καιρικών συνθηκών, Δία τον Μαιμάκτη, δηλαδή τον θυελλώδη και να του ζητήσουν ήπιο καιρό, σε μια εποχή που το κρύο δυνάμωνε. Από το προσωνύμιο αυτό του Δία πήραν το όνομά τους, τόσο η γιορτή, όσο και ο μήνας.

Όσον αφορά γιορτές και επετείους, έχουμε σαφώς την 17η Νοεμβρίου στην Ελλάδα, στην Αγγλία ωστόσο έχουν την 5η μέρα του μηνός σε ανάμνηση του Γκάι Φοκς (Guy Fawkes) και της συνωμοσίας της πυρίτιδας (Remember, remember the fifth of November). Στις ΗΠΑ εορτάζεται η Ημέρα των Ευχαριστιών, που δεν έχει σταθερή ημερομηνία, πέφτει την 4η Πέμπτη του Νοεμβρίου, που φέτος είναι στις 26 του μήνα.

Κεντρική φωτογραφία: Ο Νοέμβριος, από τη σειρά Μήνες του Γιάννη Τσαρούχη. Η σειρά φιλοτεχνήθηκε μεταξύ 1968 και 1969, και αναπαριστά προσωποποιημένους τους μήνες του έτους. Στα πρότυπα της αρχαίας Ελληνικής και Βυζαντινής παράδοσης αλλά και με εμφανή τα στοιχεία της Αναγεννησιακής τέχνης του μπαρόκ, ο ζωγράφος συμβολικά σμιλεύει και έντεχνα πλάθει τις αλληγορικές μορφές του σε ένα συνδυασμό με μια λιτή και συμβολική νεκρή φύση.

The post Ο Νοέμβριος στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Το λατινικό December πέρασε στο σύνολο σχεδόν των ευρωπαϊκών γλωσσών, με λίγες μόνο εξαιρέσεις που διαφοροποιούνται. Στον χάρτη που ετοίμασε ο τσέχος γλωσσολόγος και μπλόγκερ, Jakub Marian, φαίνεται με κόκκινο χρώμα η διάδοση της λατινικής ονομασίας, ενώ με τα υπόλοιπα χρώματα (πράσινο, μπλε, καφέ ή άλλο) οι κατά τόπους εξαιρέσεις. Ας τις δούμε…

Το πολωνικό grudzień, το ουκρανικό hrúden’, και το grudźyń (διάλεκτος της Σιλεσίας) προέρχονται όλα από μια κοινή σλαβική ρίζα, το gruda, που σημαίνει μεταξύ άλλων «σβώλος», σχετιζόμενο πολύ πιθανόν με την παγωμένη γη.  Στα λιθουανικά είναι gruodis, το οποίο επίσης με τη σειρά του επηρεάστηκε από την πολωνική λέξη, ενώ το λευκορωσικό snjéžan’ σημαίνει «μήνας του χιονιού».

Η ετυμολογία του τσεχικού prosinec και του κροατικού prosinac δεν είναι εντελώς ξεκάθαρη. Μια θεωρία λέει ότι είναι πιθανό να προέρχονται από το παλαιοσλαβικό ρήμα prosinoti, που σημαίνει «λάμπω» (αναφορά στον ήλιο). Μια άλλη θεωρία το θέλει να προκύπτει από την λέξη proso, που είναι ένα είδος σιτηρού που παλαιότερα καταναλωνόταν την περίοδο του μήνα αυτού.

Το ιρλανδικό Nollaig προέρχεται από το λατινικό nātālīcius, “γενέθλια”. Το ουαλικό Rhagfyr σημαίνει στην κυριολεξία «περικοπή», αναφερόμενο στο ότι οι μέρες μικραίνουν. Το γαελικό (σκοτσέζικο) Dùbhlachd προέρχεται από το dubh, “μαύρο”. Ομοίως και το βρετονικό Kerzu και το κορνουαλικό Kevardhu που σημαίνουν “κατάμαυρο”.

Η αλβανική λέξη dhjetor έχει την ρίζα της στο λατινικό december, μεταφραζόμενο ωστόσο στα αλβανικά, καθώς dhjetë είναι το «δέκα» στην γλώσσα. Βέβαια και οι δύο λέξεις, -decem και dhjetë ανάγονται στην ίδια πρωτο-ινδοευρωπαϊκή ρίζα, όπως φυσικά και το αγγλικό “ten”.

Ορισμένες λέξεις των ισπανικών διαλέκτων, όπως το αστουρικό avientu, το αραγονέζικο aviento και το βάσκικο abendu, όλα τους προέρχονται από την λατινική λέξη adventus, που σημαίνει «ερχομός».

Το mes’e idas που συναντάμε στην Σαρδηνία προκύπτει από το λατινικό idus (“ειδοί” στα ελληνικά) που στο ρωμαϊκό ημερολόγιο προσδιόριζαν τα μέσα του μήνα (θυμηθείτε και την παροιμιακή φράση «αι ειδοί του Μαρτίου», που την λέμε για μια δυσοίωνη περίσταση, κι έμεινε στην ιστορία επειδή η δολοφονία του Ιουλίου Καίσαρα συνέβη στις 15 Μαρτίου). Το nadale επίσης, της ίδιας περιοχής, αναφέρεται στην Γέννηση του Ιησού.

Τέλος, στα τούρκικα ο Δεκέμβριος λέγεται Aralιk, που θα πει «μεσοδιάστημα». Κι αν η λέξη σας θυμίζει το ελληνικό «αραλίκι» δεν είναι λάθος, καθώς από εκεί έλκει την σημασία του. Ο λόγος βέβαια που στα ελληνικά υπάρχει αυτή η μετατόπιση στην σημασία έχει να κάνει με το γεγονός ότι στα παλαιά χρόνια, τότε που η κοινωνία ήταν πιο εντόνως αγροτική, ο μήνας Δεκέμβριος ήταν αυτός με τις λιγότερες αγροτικές εργασίες. Συνεπώς ήταν στην πραγματικότητα μήνας ξεκούρασης, ανεξαρτήτως γιορτών ή όχι.

Πηγή: jakubmarian.com
Κεντρική φώτο: από την σειρά του Γιάννη Τσαρούχη -οι 12 μήνες-, 1972. 

The post Ο Δεκέμβριος στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Ο Μάιος είναι ο πέμπτος μήνας στο ημερολόγιο μας. Ετυμολογείται, όπως και όλοι οι υπόλοιποι (στα ελληνικά πάντα) από το λατινικό Maius (mensis), δηλ. μήνας της Μαίας, μιας νύμφης, που ήταν η ομορφότερη από τις Πλειάδες, τις επτά κόρες του Άτλαντα. Εικάζεται πως το όνομα ταυτίζεται με το λατινικό maior (μέγας), που με τη σειρά του ανάγεται στο ΠΙΕ (πρωτο-ινδοευρωπαϊκό) *magya (αυτή που είναι μεγάλη, σπουδαία).

Οι περισσότερες ευρωπαϊκές γλώσσες έχουν δανειστεί το όνομα του μήνα από την ρίζα αυτή, κάτι που είναι εμφανές και στον χάρτη που έφτιαξε ο γλωσσολόγος Jakub Marian,  με το κόκκινο χρώμα να το υποδηλώνει.

Ελάχιστοι είναι αυτοί που διαφοροποιούνται από την λατινική αρχή του Μαΐου, με τους Ουκρανούς και Λευκορώσους να έχουν το tráven’, το οποίο προέρχεται από μια σλαβική λέξη που σημαίνει «γρασίδι». H λέξη έχει την ίδια ρίζα με την κροατική travanj, που όμως στα κροατικά υποδηλώνει τον Απρίλιο ωστόσο. Ο Μάιος στα Κροατικά λέγεται svibanj, που προέρχεται από το δέντρο sviba (κρανιά στα ελληνικά), το οποίο ανθεί τον Μάιο. Στην Λιθουανία τον μήνα τον λένε gegužė, που στην γλώσσα τους είναι το πουλί κούκος.

Οι Τσέχοι χρησιμοποιούν το květen, που ανάγεται στην λέξη květ, που σημαίνει «άνθος, λουλούδι». Κι επειδή δεν είναι μόνο οι Κροάτες που μπερδεύουν λέξεις και μήνες, να αναφέρουμε εδώ πως από την ρίζα αυτή (το květ δηλαδή) οι Πολωνοί και Ουκρανοί δανείζονται τις δικές τους ονομασίες, αλλά για τον Απρίλιο (kwiecień και kvitnya αντίστοιχα).

Το φινλανδικό toukokuu σημαίνει «μήνας της σποράς».

Το ιρλανδικό Bealtaine και το γαελικό Cèitean, προέρχονται από την κελτική γιορτή της Beltane. H λέξη σημαίνει «ζωηρή φωτιά», με τη γιορτή να σηματοδοτεί το ξεκίνημα του καλοκαιριού για τους βοσκούς, που έβγαζαν τα κοπάδια τους στην ύπαιθρο για βοσκή.

Πηγή: jakubmarian.com
Κεντρική φώτο: πίνακας του Vincent Van Gogh «Σιτοχώραφο με κυπαρίσσια», 1889

The post Ο Μάιος στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

(Δείτε τον χάρτη σε μεγαλύτερο μέγεθος εδώ)

Το μπλε χρώμα κυριαρχεί στον χάρτη κι αυτό αφορά όλες εκείνες τις χώρες που έχουν δανειστεί την λέξη που χρησιμοποιούν για το νερό από την πρωτογερμανική λέξη *watōr, η οποία με τη σειρά της προέρχεται από την πρωτο-ινδοευρωπαϊκή *wódr̥ (που σημαίνει νερό). Αυτή έχει δώσει τα σύγχρονα water (αγγλικά), wasser (γερμανικά), vatten (σουηδικά), αλλά και τις αντίστοιχες της σλαβικής οικογένειας: voda, woda κλπ.

Στις κόκκινες περιοχές του χάρτη, όπως μπορεί να αντιληφθεί κανείς, κυριαρχεί η λατινική ρίζα της λέξης για το νερό: aqua. Κι αυτό βέβαια προέρχεται από την πρωτο-ιταλική *akʷā, που με την σειρά της ανάγεται στην πρωτο-ινδοευρωπαϊκή *h₂ékʷeh₂ (που επίσης σήμαινε νερό). Το λατινικό aqua βρίσκεται στην βάση των σύγχρονων eau (γαλλικά), agua (ισπανικά), acqua (ιταλικά) κλπ.

Το φινλανδικό vesi, το ουγγρικό víz, καθώς και τα παρόμοιά τους, προκύπτουν από το πρωτο-ουραλικό *wete, το οποίο ενδέχεται να συνδέεται με την πρωτο-ινδοευρωπαϊκή ρίζα *wed- (κοινή με την λέξη *wódr̥ που είδαμε πιο πάνω), παρόλο που κάτι τέτοιο δεν είναι απόλυτα επιβεβαιωμένο. Για τον λόγο αυτό οι λέξεις αυτές εμφανίζονται με διαφορετικό χρώμα (καφέ) στον χάρτη.

Το τουρκικό su και το ταταρικό suv προέρχονται από το πρωτο-τουρκικό *sub (“νερό”). Το μαλτέζικο ilma ανάγεται στην πρωτο-σημιτική ρίζα *maʾ- (“νερό”).

Όσο για τα ελληνικά; Νερό πλέον, ύδωρ παλιότερα. Η λέξη νερό προέρχεται από την λέξη «νεαρό», κι αυτό επειδή κατά τα βυζαντινά χρόνια το πολύτιμο αγαθό αναφερόταν ως «νεαρόν ύδωρ». Όπως συμβαίνει συχνά σε αντίστοιχες περιπτώσεις, το ουσιαστικό πέφτει και ουσιαστικοποιείται το επίθετο, φτάνοντας έτσι στο σκέτο «νερό». Το «ύδωρ» τώρα με τη σειρά του, προέρχεται από την πρωτο-ινδεοευρωπαϊκή ρίζα *wódr̥, (όπως και το water) και βέβαια στον καθημερινό λόγο δεν χρησιμοποιείται, ωστόσο επιβιώνει σαν σύνθετο ή σε συγκεκριμένες εκφράσεις.

Πηγή: jakubmarian.com

The post Το νερό στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Μια από αυτές είναι το Βέλγιο, ενώ οι υπόλοιπες τρεις είναι η Μάλτα, η Ελβετία και η Τουρκία. Τυπικά θα μπορούσαν να θεωρηθούν εξαιρέσεις και το Λιχτενστάιν με το Σαν Μαρίνο, για λόγους που θα εξηγήσουμε στην συνέχεια.

Πρώτα ας ρίξουμε μια ματιά στον χάρτη (δείτε τον εδώ σε πλήρη ανάλυση)

Ορισμένες σημειώσεις που πρέπει να λάβουμε υπόψη: Στην Ολλανδία, το Άμστερνταμ είναι η πρωτεύουσα, με βάση το σύνταγμα της χώρας, παρόλο που η έδρα του κοινοβουλίου και της κυβέρνησης είναι στην Χάγη. Όσον αφορά το Βέλγιο, βλέπουμε στον χάρτη πως η πιο πολυπληθής πόλη είναι η Αμβέρσα. Η περιφέρεια των Βρυξελλών είναι μεγαλύτερη βέβαια (από την Αμβέρσα), ωστόσο η πόλη των Βρυξελλών μόνο, δεν είναι. Δεν έρχεται μάλιστα καν δεύτερη, καθώς προπορεύονται Γάνδη, Σαρλερουά και Λιέγη.

Συνεχίζοντας με τις εξαιρέσεις, στην Ελβετία η μεγαλύτερη πόλη είναι η Ζυρίχη, ενώ ενδιαφέρον κι εδώ είναι το γεγονός πως η defacto πρωτεύουσα της χώρας, η Βέρνη, είναι μόλις 5η στη σειρά! (προηγούνται Γενεύη, Βασιλεία και Λοζάνη).

Φτάνουμε, λοιπόν, και στις ιδιαίτερες περιπτώσεις του Λιχτενστάιν και του Σαν Μαρίνο. Το Λιχτενστάιν, τεχνικά μιλώντας, δεν έχει πόλεις. Πρωτεύουσά του είναι το Βαντούζ, το οποίο είναι δημοτικό διαμέρισμα. Ακόμα κι έτσι, το δημοτικό διαμέρισμα του Schaan, είναι ελαφρώς μεγαλύτερο. Στο Σαν Μαρίνο, η μοναδική πόλη είναι το ίδιο το Σαν Μαρίνο, που είναι φυσικά και η πρωτεύουσα. Ωστόσο, η μεγαλύτερη πόλη εντός του Σαν Μαρίνο, είναι η Dogana.

Πηγή: jakubmarian.com

The post Ευρώπη: Μεγαλύτερες πόλεις και πρωτεύουσες. Που ταυτίζονται και που όχι; appeared first on .