Για περισσότερα από εκατό χρόνια, οι Βέλγοι ζουν χωρισμένοι από ένα γλωσσικό σύνορο που διαχωρίζει τη γαλλόφωνη Βαλλονία από την ολλανδόφωνη (ή φλαμανδόφωνη, αν θέλετε) Φλάνδρα. Ωστόσο, όπως σημειώνει ο καθηγητής Μαάρτεν Λαρμουσώ (Maarten Larmuseau) από το Πανεπιστήμιο της Λουβαίνης (KU Leuven), «ακόμη δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς συνέβη στο παρελθόν ή ποια δημογραφικά και πολιτισμικά γεγονότα οδήγησαν στη δημιουργία αυτού του συνόρου».

Η γλωσσική γραμμή δεν εξηγείται από έναν και μόνο κοινωνικό, πολιτικό ή ιστορικό παράγοντα. Για αυτόν τον λόγο, μια ομάδα βέλγων ερευνητών συνδυάζει νέα εργαλεία –όπως η ανάλυση αρχαίου DNA– με την αρχαιολογία και τις ιστορικές πηγές, προσπαθώντας να ανασυνθέσει τη δημογραφική ιστορία που κρύβεται πίσω από ένα από τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά μυστήρια.

Η πολιτισμική τομή της Ευρώπης

Το Βέλγιο βρίσκεται ακριβώς στο σημείο συνάντησης των ρομανικών και γερμανικών γλωσσών της Ευρώπης, γεγονός που αντικατοπτρίζεται σήμερα στον διαχωρισμό μεταξύ των δύο κύριων κοινοτήτων της χώρας. Από το 1921, η χώρα χωρίστηκε επίσημα σε δύο μονογλωσσικές περιοχές (Φλάνδρα και Βαλλονία), με τις Βρυξέλλες να αποκτούν δίγλωσσο καθεστώς.

Παρόλο που η διαίρεση αυτή προσπάθησε να θεσμοθετήσει τη γλωσσική πραγματικότητα, οι πολιτικές εντάσεις παραμένουν ζωντανές. Στη Φλάνδρα, τα δύο κόμματα με τη μεγαλύτερη εκλογική επιρροή σήμερα είναι αποσχιστικά, αποδεικνύοντας πως η γλωσσική γραμμή εξακολουθεί να καθορίζει την πολιτική.

Το DNA ως καταγραφή ταυτότητας

Ο Λαρμουσώ και η ομάδα του χρησιμοποιούν την ανάλυση DNA σκελετών από περιοχές της Φλάνδρας για να κατανοήσουν τις μεταναστευτικές ροές και τις συγγένειες πληθυσμών που διαμόρφωσαν το σημερινό τοπίο. Όπως λέει ο ίδιος: «Από την αρχή της ανθρωπότητας, θέτουμε ερωτήματα για το ποιοι είμαστε, από πού ερχόμαστε, ποιοι είναι οι πρόγονοί μας και γιατί μιλάμε τη γλώσσα που μιλάμε. Αυτά είναι υπαρξιακά ερωτήματα.»

Η γενετική, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν μπορεί να απαντήσει σε όλα, αλλά προσφέρει μια διαφορετική ματιά στην ιστορική εμπειρία των κοινωνιών και στον τρόπο που συνδέεται η ταυτότητα με τη γεωγραφία και τη γλώσσα.

Οι τρεις μεγάλες προϊστορικές μεταναστεύσεις

Σύμφωνα με τα γενετικά δεδομένα, ο πληθυσμός του σημερινού Βελγίου διαμορφώθηκε από τρία κύρια μεταναστευτικά κύματα:

1. Οι πρώτοι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες, που ζούσαν στην περιοχή από το 40.000 π.Χ. έως το 7.000 π.Χ.

2. Οι νεολιθικοί αγρότες, των οποίων το DNA παρουσιάζει μεγάλη απόκλιση από εκείνο των προηγούμενων πληθυσμών, υποδεικνύοντας μαζική μετακίνηση πληθυσμού και όχι απλή πολιτισμική εξάπλωση.

3. Οι ομάδες με καταγωγή από την στέπα της Ρωσίας και της Ουκρανίας (Yamnaya), που έφτασαν γύρω στο 2500 π.Χ. και συνέβαλαν σημαντικά στο γενετικό προφίλ της Δυτικής Ευρώπης: «Περίπου το 50% του σημερινού DNA και το 70% των ανδρικών χρωμοσωμάτων προέρχεται από αυτήν τη μετακίνηση,» εξηγεί ο Λαρμουσώ.

Από τους Γαλάτες στους Γερμανούς

Οι ντόπιοι κάτοικοι του Βελγίου ήταν οι Γαλάτες. Ωστόσο, γύρω στην πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, γερμανικά φύλα εγκαταστάθηκαν μαζικά στην περιοχή. Ο Ιούλιος Καίσαρας, στα «Γαλατικά Χρονικά», έγραψε: «Από όλους τους Γαλάτες, οι δυνατότεροι είναι οι Βέλγοι», ενώ τόνιζε πως η συνεχής σύγκρουσή τους με τους Γερμανούς τούς έκανε πιο σκληροτράχηλους.

Εδώ ακριβώς παρεμβαίνει η γενετική: δεν αποτυπώνει μόνο τις ελίτ, όπως κάνουν τα γραπτά τεκμήρια, αλλά μπορεί να δείξει τον βαθμό ανάμειξης μεταξύ των πληθυσμών. Στο πρώτο μεγάλο project αρχαίου DNA από το KU Leuven, η ομάδα ανέλυσε δείγματα από νεκροταφείο του 7ου αιώνα στο Koksijde και εντόπισε την πρώτη γενετική απόδειξη συγγένειας μεταξύ Γαλατών και Γερμανών.

Μητέρα και κόρη που είχαν ταφεί εκεί ανήκαν σε διαφορετικές γενετικές ομάδες: η μητέρα σε γαλατική, ο πατέρας της κόρης σε γερμανική. «Βλέπουμε μια κοινότητα, όχι ένα κλειστό οικογενειακό κύτταρο – μια συγχώνευση δύο πληθυσμιακών ομάδων,» τονίζει ο καθηγητής.

Discover our results of the largest ancient DNA study ever conducted on a single burial site : 400 skeletons from the Belgian city Sint-Truiden (8th–18th century). A unique glimpse into 1000 years of genetic history. (1/9) @CHG_CME @KU_Leuven pic.twitter.com/JCDENZv7Uo

— Maarten Larmuseau (@MHDLarmuseau) May 20, 2025

Η ανάμιξη συνεχίστηκε – αλλά δεν άφησε γλωσσικά ίχνη

Μέχρι τον 8ο αιώνα, η ανάμιξη είχε εδραιωθεί. Σε μελέτη του 2024 που έγινε στο Sint-Truiden, οι ερευνητές βρήκαν πως οι γαλατικές και γερμανικές γραμμές είχαν ήδη ενωθεί γενετικά.

Παρ’ όλα αυτά, το γλωσσικό σύνορο δεν έχει αντίστοιχη γενετική γραμμή. Σήμερα, Βαλλόνοι και Φλαμανδοί είναι γενετικά πολύ κοντά. Η KU Leuven συνέλεξε δείγματα από το Huy στη Βαλλονία, και όπως διαπιστώθηκε, «είναι πολύ παρόμοιοι με τους Φλαμανδούς».

«Δεν βλέπουμε καθαρό γενετικό όριο που να συμπίπτει με το σημερινό γλωσσικό σύνορο. Οι διαφορές έχουν περισσότερο να κάνουν με τη γεωγραφική εγγύτητα,» εξηγεί ο Λαρμουσώ. Έτσι, για παράδειγμα, ένας κάτοικος της Δυτικής Φλάνδρας μοιάζει γενετικά περισσότερο με κάποιον από τη βόρεια Γαλλία παρά με κάποιον από το Λιμβούργο.

Μύθοι, παρανοήσεις και πολιτικές χρήσεις του DNA

Παρά τα ιστορικά δρώμενα, δεν έχουν βρεθεί ίχνη ισπανικού ή σκανδιναβικού DNA, παρότι πολλοί Φλαμανδοί νιώθουν συνδεδεμένοι με τους Βίκινγκ. «Για να αλλάξει η γενετική ταυτότητα μιας περιοχής, δεν αρκεί η παρουσία στρατών, χρειάζεται μαζική εγκατάσταση και αναπαραγωγή,» εξηγεί.

Τέτοιοι μύθοι ενισχύθηκαν με την πάροδο του χρόνου από πολιτικές αφηγήσεις και εθνικές μυθολογίες. Αυτός είναι και ο λόγος που ο Λαρμουσώ προειδοποιεί κατά της εργαλειοποίησης του DNA, ιδιαίτερα από πολιτικούς. Η γενετική ταυτότητα δεν ταυτίζεται με την πολιτισμική ή εθνική – και αυτό είναι κρίσιμο να διαχωριστεί.

Η γενετική ως καθρέφτης της ταυτότητας – αλλά όχι το απόλυτο κλειδί

«Το DNA είναι ένα αρχείο μέσα στο σώμα μας. Το φέρουμε από τους προγόνους μας, και μέσα του κρύβονται πληροφορίες για την καταγωγή μας,» λέει. Η γενετική μπορεί να ενισχύσει τη συζήτηση για το πώς αντιλαμβανόμαστε τις κοινότητες και τις συγγένειες, αλλά δεν μπορεί να εξηγήσει πλήρως την πολιτισμική πολυπλοκότητα.

Το γλωσσικό σύνορο, όπως συμπεραίνει ο ίδιος, ίσως κρύβεται στις κοινωνικές μετακινήσεις των πρώτων Μεσαιωνικών χρόνων – μια εποχή που στερείται επαρκών ιστορικών τεκμηρίων. Όμως, με τη συνέχιση των ερευνών σε όλη την επικράτεια και κυρίως στη Βαλλονία, ίσως τελικά το αρχαίο DNA δώσει απαντήσεις που το χαρτί και η πένα δεν κατάφεραν ποτέ να αποτυπώσουν.

The post Μπορεί το DNA να λύσει το μυστήριο του γλωσσικού συνόρου στο Βέλγιο; appeared first on .

Αυτή θα είναι πιθανότατα σύντομα η μοίρα της Tosu, μιας Θιβετοβιρμανικής γλώσσας στην Κίνα, από την οποία μόνο εννέα ομιλητές παρέμειναν το 2015.

Με αυτές τις εξαφανίσεις, εξατμίζεται ένας ολόκληρος πολιτισμός, ένας τρόπος να δεις τον κόσμο και να τον καταλάβεις.

Αυτό που συμβαίνει είναι ότι από τις 7.000 γλώσσες στον κόσμο, μόνο περίπου είκοσι κυριαρχούν, που ομιλούνται από το 95% του πληθυσμού.

Σε αυτές περιλαμβάνουν τα Μανδαρινικά, τα Ισπανικά, τα Αγγλικά, τα Χίντι, τα Ούρντου, τα Αραβικά, τα Μπενγκάλι, τα Πορτογαλικά, τα  Ρωσικά και τα Ιαπωνικά. Αντίθετα, 6.500 γλώσσες μοιράζονται μόνο το 5% του παγκόσμιου πληθυσμού. Γιατί τόσο λίγο; Επειδή αυτές οι σπάνιες γλώσσες συχνά διατηρούν μόνο την προφορική τους μετάδοση. Εξ ου και η ευθραυστότητά τους.

Με την παγκοσμιοποίηση, οι χρήσεις μιας γλώσσας αλλάζουν γρήγορα. Τα αγγλικά, για παράδειγμα, είναι η πιο ευρέως χρησιμοποιούμενη γλώσσα στο διαδίκτυο.

Για να παρακολουθούν αυτές τις γλώσσες όσο υπάρχει ακόμη χρόνος, οι ερευνητές ξεκίνησαν ένα τεράστιο έργο, το Pangloss Project. Υποστηρίζεται από μια ομάδα ερευνητών που συλλέγουν χιλιάδες ιστορίες και ιστορίες σε 170 από αυτές τις γλώσσες.

The post Οι μισές από τις 7.000 γλώσσες που ομιλούνται στον κόσμο, θα μπορούσαν να έχουν εξαφανιστεί ως το τέλος του αιώνα appeared first on .

Η πέμπτη έκδοση της μελέτης του VUB δείχνει ότι τα αγγλικά εδραιώνουν ολοένα και περισσότερο τη θέση τους ως η δεύτερη γλώσσα επικοινωνίας στις Βρυξέλλες. Το 46,9% των κατοίκων των Βρυξελλών που ερωτήθηκαν μπορούν να μιλούν αγγλικά.

Σύμφωνα με τον υπουργό Πολυγλωσσίας των Βρυξελλών, Sven Gatz, τα αποτελέσματα θα μπορούσαν να παράσχουν υποστήριξη για να γίνει η αγγλική επίσημη γλώσσα διοίκησης στην περιφέρεια των Βρυξελλών. «Οι πολιτικοί θα πρέπει να το δουν αυτό ως ένδειξη ότι τα αγγλικά πρέπει να χρησιμοποιούνται επίσημα σε διοικητικό επίπεδο», τόνισε ο Gatz.

Τα ολλανδικά αντιστρέφουν την κατάσταση

Τα ολλανδικά έχουν αντιστρέψει την πτώση τους, αυξάνοντας τη χρήση τους από 16,3% το 2018 σε 22,3% το 2023. Αυτό εξακολουθεί να είναι πολύ χαμηλότερο από το 33,3% του 2001, ακόμα και το 28,3% που είχε σημειωθεί το 2007. Τα γαλλικά παραμένουν η κύρια γλώσσα επικοινωνίας στην περιφέρεια, με το 81% των ερωτηθέντων να τα χρησιμοποιεί. Ωστόσο, η χρήση του έχει μειωθεί περισσότερο από 6% σε σύγκριση με το 2018.

Τις τρεις πρώτες γλώσσες επικοινωνίας ακολουθούν τα ισπανικά (22,3%), τα αραβικά (11,5%), τα ιταλικά (6,1%), τα γερμανικά (6,1%), τα πορτογαλικά και τα τουρκικά (και τα δύο με 2,8%), καθώς και τα ρουμανικά, μια ταχέως αυξανόμενη γλώσσα στις Βρυξέλλες, με 2,1%.

Ένα άλλο εύρημα της έρευνας είναι ότι περίπου ο μισός πληθυσμός των Βρυξελλών μιλά πλέον δύο γλώσσες. Ταυτόχρονα, αυξήθηκε και ο αριθμός των κατοίκων των Βρυξελλών που δεν μιλούν καμία από τις παραπάνω γλώσσες επικοινωνίας.

The post Άνοδος στη χρήση των αγγλικών στις Βρυξέλλες, σε πτώση τα γαλλικά appeared first on .

Η ομοιότητα οδήγησε ορισμένους γλωσσολόγους να πιστέψουν ότι οι λέξεις «μαμά» και «μπαμπάς» μπορεί να είναι απομεινάρια της υποθετικής πρωτοανθρώπινης γλώσσας, δηλαδή μιας γλώσσας από την οποία άρχισαν να αναπτύσσονται όλες οι ανθρώπινες γλώσσες πριν από περίπου 100.000 χρόνια.

Ωστόσο, δεν είναι γνωστό αν υπήρχε καν μια τέτοια γλώσσα (αν οι άνθρωποι είχαν μια πλήρως ανεπτυγμένη γλώσσα πριν αρχίσουν να μεταναστεύουν σε διάφορα μέρη του κόσμου), πόσο μάλλον αν μια συγκεκριμένη λέξη όπως η «μαμά» θα μπορούσε να παραμείνει αμετάβλητη για τόσο καιρό.

Το 1962, ο Roman Jakobson, ένας Ρωσοαμερικανός γλωσσολόγος, πρότεινε μια εναλλακτική θεωρία που είναι πλέον γενικά αποδεκτή, κι η οποία έχει ως εξής: Τα μωρά έχουν μια περίοδο ανάπτυξης (από 6 έως 10 μηνών περίπου), που ονομάζεται «βάβισμα» (babbling, στα αγγλικά). Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, τα νήπια πειραματίζονται με τη φωνητική τους οδό και αρχίζουν να παράγουν απλές επαναλαμβανόμενες συλλαβές, συνήθως άναρθρες, με τα «μα μα…», «μπα μπα…» και «πα πα…» να είναι μεταξύ των πρώτων.

Αυτοί οι ήχοι είναι ως επί το πλείστον τυχαίοι και το μωρό δεν είναι ακόμη ικανό να συσχετίσει τους ήχους με ένα συγκεκριμένο άτομο—αλλά αυτό δεν εμποδίζει τους γονείς να συσχετίσουν τους ήχους με τον εαυτό τους. Και, έτσι, δεν γεννιέται μόνο το παιδί αλλά και οι λέξεις «μαμά» και «μπαμπάς».

Ενώ η λέξη αναπτύχθηκε ανεξάρτητα σε διαφορετικές γλωσσικές οικογένειες, οι περισσότερες λέξεις στις ινδοευρωπαϊκές γλώσσες μοιράζονται μια κοινή προέλευση, που εμφανίζεται με κόκκινο στον παρακάτω χάρτη (σε πλήρη ανάλυση εδώ:

Ο κοινός πρόδρομος των λέξεων που εμφανίζονται με κόκκινο είναι η πρωτοϊνδοευρωπαϊκή *méh2tēr (μια λέξη, ανακατασκευασμένη από γλωσσολόγους, που χρησιμοποιήθηκε πριν αρχίσουν να αποκλίνουν οι ευρωπαϊκές γλώσσες), η οποία είναι πιθανώς μια τροποποιημένη εκδοχή του «μαμά». Οι περισσότερες από τις γνωστές εκδόσεις της βρεφικής ομιλίας έχουν επίσης πιθανώς έναν κοινό πρόγονο, αλλά επειδή η λέξη έχει μια φυσική τάση να αναπτύσσεται αυθόρμητα, η ανίχνευση της προέλευσής της είναι σχεδόν αδύνατη.

Υπάρχουν, ωστόσο, μερικές εξαιρέσεις. Η μητέρα είναι mam και mamm στα Ουαλικά και τα Βρετονικά, αντίστοιχα, που αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα από την παιδική ομιλία στις κελτικές γλώσσες. Παρόμοιες ανεξάρτητες εξελίξεις σημειώθηκαν στα ρουμανικά (mamă), στα αλβανικά (nënë ή mëmë). Η έκδοση της Γαλικίας (nai) φαίνεται να αναπτύχθηκε χάνοντας το «t» (γίνοντας mai, το οποίο χρησιμοποιείται ακόμα σε ορισμένα μέρη της Γαλικίας) και στη συνέχεια αλλάζει σε nai.

Τέλος, μάλλον δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι η λέξη είναι κάπως διαφορετική στις μη ινδοευρωπαϊκές γλώσσες της Ευρώπης, δηλαδή στις φιννο-ουγρικές γλώσσες (ουγγρικά anya, φινλανδικά äiti και εσθονικά ema· ωστόσο, αυτές οι λέξεις δεν σχετίζονται), βασκικά ( ama), και τούρκικα (anne). Τέλος, η μαλτέζικη λέξη omm προέρχεται από τα αραβικά.

The post H «Μητέρα» στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Τα αντίστοιχα ονόματα για τον δεύτερο μήνα του έτους σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες προέρχονται επίσης ως επί το πλείστον από το februarius, που εμφανίζεται με κόκκινο στον παρακάτω χάρτη που έφτιαξε ο μπλόγκερ και γλωσσολόγος, Jakub Marian:

Όπως σημειώνει ο μεταφραστής και γλωσσολόγος, Νίκος Σαραντάκος: Στο παλιό ρωμαϊκό ημερολόγιο ο Φλεβάρης ήταν ο τελευταίος μήνας του χρόνου – η χρονιά άρχιζε από τον Μάρτιο. Στο τέλος του χρόνου γίνονταν τελετές εξαγνισμού, και από το februum (= κάθαρση) ο μήνας ονομάστηκε Februarius. Από το Φεβράριος > Φεβράρης > Φεβλάρης προέκυψε η δημώδης ονομασία Φλεβάρης, που παρετυμολογικά συνδέεται με τη φλέβα, δηλ. ο Φλεβάρης ανοίγει τις φλέβες του (φλεβίζει) και βρέχει τον κόσμο -εξού και η παροιμία “Ο Φλεβάρης κι αν φλεβίσει, καλοκαίρι θα μυρίσει”.

Άλλες ετυμολογίες (που αντιστοιχούν σε άλλα χρώματα) είναι οι εξής: οι πολωνικές, ουκρανικές και λευκορωσικές λέξεις luty, ljútyj και ljúty προέρχονται από μια σλαβική λέξη που σημαίνει «άγριος, σκληρός». Η ετυμολογία του τσέχικου únor δεν είναι απολύτως σαφής, αλλά πιθανότατα προέρχεται από το ρήμα «nořit», που σημαίνει «βυθίζω», που αναφέρεται σε εδάφη που βυθίζονται στο ξεπαγωμένο χιόνι. Το λιθουανικό vasaris προέρχεται κάπως παραπλανητικά από τη λιθουανική λέξη για το καλοκαίρι, vasara.

Η προέλευση του κροατικού veljača είναι αβέβαιη, αλλά σχετίζεται με το επίθετο veliki, «μεγάλο». Το αλβανικό shkurt πιθανότατα προέρχεται από το πρωτο-γερμανικό *skurtaz, που σημαίνει «κοντό», και ο Φεβρουάριος είναι πράγματι ένας σύντομος μήνας. Ομοίως, το σκωτσέζικο γαελικό Gearran προέρχεται από το geàrr, «κοντό». Το κασουβικό gromicznik προέρχεται από το όνομα της καθολικής εορτής του Καθαγνισμού της Υπεραγίας Θεοτόκου, gromica (μια χριστιανική γιορτή που γιορτάζεται στις 2 Φεβρουαρίου), το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από μια σλαβική λέξη που σημαίνει βροντή.

Τέλος, οι αποδόσεις της Τουρκίας, της Φινλανδίας και των Βάσκων δεν σχετίζονται με καμία λέξη που αναφέρεται παραπάνω, αφού δεν είναι ινδοευρωπαϊκές γλώσσες. Το φινλανδικό helmikuu προέρχεται από το helmi ‎(«μαργαριτάρι») +‎ kuu ‎(«μήνας»), το τουρκικό şubat προέρχεται τελικά από το βαβυλωνιακό šabaṭu, το οποίο ορισμένες πηγές μεταφράζουν ως «καταστροφική βροχή», ενώ το βασκικό otsail προέρχεται από το otso («λύκος») + hil («μήνας»). Η έκφραση Komi θα μπορούσε ενδεχομένως να προέρχεται από μια λέξη που σημαίνει σκίουρος.

Κεντρική εικόνα: Πίτερ Μπρίγκελ ο πρεσβύτερος – Gloomy Day (Φεβρουάριος). Ελαιογραφία, 1565 (Kunsthistorisches Museum, Βιέννη). 

The post Ο Φεβρουάριος στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Τα αντίστοιχα ονόματα για τον πρώτο μήνα του έτους σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες προέρχονται επίσης ως επί το πλείστον από το ianuarius (που εμφανίζεται με κόκκινο στον παρακάτω χάρτη):

Όπως προσθέτει ο έλληνας συγγραφέας και μεταφραστής, Νίκος Σαραντάκος: στα ελληνικά είναι Ιανουάριος, ή Γενάρης πιο λαϊκά. Το παλιο ρωμαϊκό (σεληνιακό) ημερολόγιο άρχιζε τον μήνα Μάρτιο. Ο Ιούλιος Καίσαρας, όταν καθιέρωσε το ιουλιανό ημερολόγιο (που φέρει άλλωστε και το όνομά του), μετέφερε την αρχή του χρόνου στον Ιανουάριο και από τότε υπάρχει η ανακολουθία με τα ονόματα των μηνών από τον Σεπτέμβριο ως τον Δεκέμβριο, που αντιστοιχούσαν στον έβδομο έως δέκατο μήνα και ξαφνικά βρέθηκαν στην ένατη έως δωδέκατη θέση.

Άλλες ετυμολογίες είναι οι εξής: οι πολωνικές, ουκρανικές και κροατικές λέξεις styczeń, січень και siječanj κρατούν από την πρωτοσλαβική *sěčьńь, η οποία αναφερόταν σε μια εποχή που κόβονταν τα δέντρα. Το τσεχικό leden προέρχεται από το led, «πάγος», και το λευκορωσικό студзень προέρχεται από μια σλαβική ρίζα που σημαίνει «κρύο» (σημειώστε, ωστόσο, ότι τα ρωσικά ομιλούνται επίσης στη Λευκορωσία).

Το λιθουανικό sausis προέρχεται από το sausas, «ξηρό». Το γαελικό (σκοτσέζικο) Faoilleach προέρχεται από το faol («λύκος») και το teach («λαγούμι»).

Τέλος, οι τουρκικές, φινλανδικές και βασκικές αποδόσεις δεν σχετίζονται με καμία από τις προαναφερθείσες εκδοχές, κάτι που βέβαια δεν πρέπει να προκαλεί έκπληξη, καθώς δεν είναι ινδοευρωπαϊκές γλώσσες:

Το τουρκικό ocak κυριολεκτικά σημαίνει «σόμπα, τζάκι», πιθανώς αναφερόμενος στο γεγονός ότι ο Ιανουάριος είναι ένας κρύος μήνας, κατά τον οποίο περνά κανείς πολύ χρόνο στο σπίτι, μπροστά από ένα τζάκι. Το φινλανδικό tammikuu προέρχεται από το tammi («καρδιά, πυρήνας», μια αρχαϊκή έκφραση) και kuu («μήνας»), καθώς ο Ιανουάριος είναι ο «πυρήνας» ή το «κέντρο» του χειμώνα. Τέλος, το βασκικό urtarril προέρχεται από το urte («έτος»), το berri («νέο») και το hil («μήνας»). Võro vahtsõaastakuu σημαίνει «ο μήνας του τελευταίου έτους».

Κεντρική φώτo: Γενάτης, πίνακας του Γιάννη Τσαρούχη (1972)

The post Ο Γενάρης στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Ο χρωματισμός δείχνει ετυμολογικές σχέσεις μεταξύ των μεταφράσεων της λέξης «έτος» και δεν αντιστοιχεί πάντα σε γλωσσικές οικογένειες. Για παράδειγμα, παρόλο που τα πολωνικά και τα ρωσικά είναι και οι δύο σλαβικές γλώσσες, έχουν διαφορετικό χρώμα επειδή οι αντίστοιχες μεταφράσεις της λέξης «έτος» δεν βασίζονται στην ίδια ρίζα.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η γερμανική φράση «Guten Rutsch ins neue Jahr» χρησιμοποιείται μόνο πριν από την Πρωτοχρονιά (όπως την παραμονή της Πρωτοχρονιάς) και «Frohes neues Jahr» (και παρόμοια) χρησιμοποιούνται συνήθως από την Πρωτοχρονιά και μετά.

Ακολουθούν οι φράσεις στις διάφορες γλώσσες της Ευρώπης:

Αλβανικά: Gëzuar Vitin e Ri
Βασκικά: Urte berri on
Λευκορωσικά: З Новым годам
Βρετονικά: Μπλάβεζ χαλάκι
Βουλγαρικά: Честита Нова Година
Καταλανικά: Feliç/Bon any (nou)
Κροατικά: Sretna Nova godina
Τσεχικά: Šťastný nový rok
Δανέζικα: Godt nytår
Ολλανδικά: Gelukkig Nieuwjaar
Ελληνικά: Καλή χρονιά
Εσθονικά: Κεφάλι ου άστατ
Φινλανδικά: Hyvää uutta vuotta ή Onnellista uutta vuotta
Φριζικά (Δυτικά): Lokkich Nijjier
Γαλλικά: bonne année
Γαλικιανά: Feliz aninovo
Γερμανικά: Schönes/Frohes/Gutes neues Jahr; Guten Rutsch (ins neue Jahr)
Ελληνικά: Καλή χρονιά
Ουγγρικά: Boldog új évet
Ισλανδικά: Farsælt ή gleðilegt ακολουθούμενο από komandi ή nýtt ár
Ιρλανδικά: Athbhliain faoi Mhaise Duit
Ιταλικά: Felice anno nuovo ή Buon anno
Λετονικά: Laimīgu jauno gadu
Λιθουανικά: Laimingų naujųjų metų
Λουξεμβουργιανά: Glécklecht neit Joer ή Alles Guddes am neie Joer
Μακεδονικά: Среќна Нова Година
Μαλτέζικα: Is-Sena t-Tajba
Νορβηγικά: Godt nytt år
Ρουμανικά: Un An Nou fericit ή La mulți ani (γενική φράση)
Οξιτανικά: Bonna annada
Πολωνικά: Szczęśliwego Nowego Roku
Πορτογαλικά: Feliz ano novo
Ρωσικά: С Новым годом
Σάμι (Βόρεια): Buore ođđajagi
Σάμι (Νότια): Buerie orrejaepie
Σάμι (Lule): Buorre ådåjahke
Σαρδηνία: Bon’annu nou
Σκωτσέζικα Γαελικά: Bliadhna mhath ùr
Σερβικά: Srećna Nova godina ή Срећна Нова година
Σλοβακικά: Šťastný nový rok
Σλοβενικά: Srečno novo leto
Ισπανικά: Feliz Año Nuevo ή Próspero Año Nuevo μετά Feliz Navidad
Σουηδικά: Gott nytt år
Τουρκικά: Mutlu yıllar
Ουκρανικά: З Новим роком
Ουαλικά: Blwyddyn Newydd Dda

The post «Καλή χρονιά» στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Μιλώντας στους The Brussels Times, ο Gatz είπε ότι «τα προβλήματα που αντιμετώπισε η χώρα» κατά τη διάρκεια της αντιμετώπισης της πανδημίας έβαλαν τις «πρώτες σπίθες» για τον επαναπροσδιορισμό του γλωσσικού συστήματος του Βελγίου.

«Νομίζω ότι αυτό μας έδωσε την ευκαιρία να συζητήσουμε την πολυγλωσσία στη χώρα. Αυτές οι συζητήσεις πρέπει να περιλαμβάνουν έναν εκσυγχρονισμό του νόμου για να θεωρήσουμε την αγγλική ως μία από τις κύριες γλώσσες στις Βρυξέλλες», είπε.

Ο ισχύων γλωσσικός νόμος του Βελγίου χρονολογείται από το 1966 και περιλαμβάνει μόνο τα γαλλικά και τα ολλανδικά ως επίσημες γλώσσες στην περιφέρεια των Βρυξελλών, αλλά «μάλλον τώρα ανακαλύψαμε ότι αυτό το σύστημα είναι κάπως απαρχαιωμένο», δήλωσε ο Gatz.

Ο νόμος – που ρυθμίζει τη χρήση γλωσσών σε διοικητικά θέματα για όλες τις δημόσιες αρχές, τόσο εσωτερικά, όσο και με τους πολίτες – ορίζει συγκεκριμένα ότι όλες οι διοικητικές αρχές των Βρυξελλών πρέπει να επικοινωνούν στα ολλανδικά και στα γαλλικά.

Ωστόσο, η έρευνα από τα πανεπιστήμια της πόλης δείχνει ότι, ειδικά από οικονομικής σκοπιάς, τα αγγλικά έχουν αρχίσει να διαδραματίζουν μεγάλο ρόλο, με την αγορά εργασίας των Βρυξελλών να αφορά και να βασίζεται ολοένα και περισσότερο σε άτομα που μιλούν άπταιστα Αγγλικά, Γαλλικά και Ολλανδικά.

Σύμφωνα με τα τελευταία αποτελέσματα του BRIO (2018), το οποίο έχει παρακολουθήσει τη χρήση και τη γνώση γλωσσών στις Βρυξέλλες για 20 χρόνια, ο αριθμός των ατόμων με καλή γνώση της αγγλικής ξεπέρασε αυτούς που κατέχουν γνώσεις στα ολλανδικά.

Με βάση την παρούσα κατάσταση, τα Αγγλικά ομιλούνται επί του παρόντος από το ένα τρίτο (33%) των Βρυξελλών, κάτι που ο Gatz χαρακτηρίζει ως «σημείο χωρίς επιστροφή», εξηγώντας ότι δεν γίνεται πια να αγνοήσουμε την σημασία των αγγλικών, δίνοντας τους έναν πιο κεντρικό ρόλο τόσο στην Πόλη όσο και νομικά.

Όχι εμπόδιο, αλλά λόγος επιτυχίας

Τα αγγλικά ως ένα πιο ουδέτερο μέσο επικοινωνίας συνέβαλαν επίσης στη μείωση του ανταγωνισμού μεταξύ των δύο επίσημων γλωσσών, η οποία στο παρελθόν «θεωρήθηκε εμπόδιο, αλλά τώρα έχει γίνει πηγή επιτυχίας», δήλωσε ο Gatz, φέρνοντας μας έτσι στο σημείο ώστε να είναι «η κατάλληλη στιγμή για την προώθηση της πολυγλωσσίας».

Ο Gatz ανέπτυξε μια πολύγλωσση πολιτική, την οποία παρουσίασε στο κοινοβούλιο των Βρυξελλών το 2019, για την υλοποίηση διαφορετικών πρωτοβουλιών για την περαιτέρω τόνωση της χρήσης γαλλικών, ολλανδικών και αγγλικών, καθώς είναι οι πιο συχνά χρησιμοποιούμενες στην πόλη.

Ωστόσο, η πραγματοποίηση αυτών των αλλαγών σε ομοσπονδιακό επίπεδο είναι ένα διαφορετικό κεφάλαιο, μιας και κάτι τέτοιο θα μπορούσε να οδηγήσει στην αναθέρμανση της γλωσσικής κόντρας, εξήγησε ο Gatz, προσθέτοντας ότι «υπάρχουν ήδη πολλοί που λένε ότι πρέπει πρώτα να μάθουμε ο ένας την γλώσσα του άλλου, προτού δώσουμε προτεραιότητα στα αγγλικά».

«Αλλά στις Βρυξέλλες, υπάρχει ήδη μεγάλη υποστήριξη για την πραγματοποίηση αυτών των αλλαγών. Νομίζω ότι εδώ, μπορούμε να δείξουμε τον δρόμο και ότι είναι δυνατόν να συνεργαστούμε με αυτές τις τρεις γλώσσες», σημείωσε.

Ενώ η ζήτηση για περισσότερα αγγλικά στην επίσημη επικοινωνία αυξάνεται τόσο μεταξύ πολιτικών όσο και πολιτών, η αλλαγή μπορεί να γίνει μόνο από το Ομοσπονδιακό Επιμελητήριο των Αντιπροσώπων ή το Ομοσπονδιακό Επιμελητήριο της Κυβέρνησης, καθώς αφορά τις θεσμικές ισορροπίες του Βελγίου, εξήγησε ο Gatz.

The post «Δεν γίνεται να αγνοήσουμε τα Αγγλικά»: το Βέλγιο πρέπει να ξανασκεφτεί τις γλώσσες, λέει ο Sven Gatz appeared first on .

Η ελληνική λοιπόν ονομασία του τρίτου μήνα της χρονιάς είναι δάνειο από τα λατινικά, όπως άλλωστε και όλα τα ονόματα των μηνών. Στα αγγλικά, το όνομα του μήνα, March, συμπίπτει με τη λέξη march που σημαίνει πορεία/εμβατήριο (μαρς) αλλά πρόκειται για απλή σύμπτωση -δεν υπάρχει ετυμολογική συγγένεια.

Τα αντίστοιχα ονόματα σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες προέρχονται επίσης από το λατινικό Mars κατά κύριο λόγο – αντιπροσωπεύονται με κόκκινο στον ακόλουθο χάρτη:

Άλλες ετυμολογίες (που αντιστοιχούν σε άλλα χρώματα) έχουν ως εξής: Το τσεχικό březen και το ουκρανικό bérezen προέρχονται πιθανότατα από το σλαβικό όνομα της σημύδας (bříza στα Τσεχικά και béreza στα Ουκρανικά). Το κροατικό ožujak προέρχεται πιθανότατα από τη λέξη laž («ένα ψέμα») μέσω του lžujak (« ένας ψεύτης [μήνας] »), που αναφέρεται στις συχνές καιρικές αλλαγές. Το Λευκορωσικό sakavík προέρχεται από το sok, «χυμός», επειδή τα δέντρα αρχίζουν να δίνουν χυμούς την εποχή αυτή.

Το φινλανδικό maaliskuu πιστεύεται ότι προέρχεται από τη λέξη maallinen με την έννοια του «γήινου», επειδή το χιόνι αρχίζει να λιώνει και μπορεί να δει κανείς τα πρώτα σημεία της γυμνής γης. Το λιθουανικό kovas μπορεί να προέρχεται από το ουσιαστικό kovas, που αναφέρεται σε ένα είδος πουλιού που είναι γνωστό ως «χαβαρόνι» στα ελληνικά (είναι είδος κορακιού), ή το ουσιαστικό kova, που σημαίνει «μάχη, πάλη».

Τη σύνδεση με τα πτηνά την βρίσκουμε και σε κάποιες διαλέκτους, όπως στις γλώσσες Σάμι (σκανδιναβική χερσόνησος) όπου σημαίνει «μήνας του κύκνου». Ενώ στη διάλεκτο Κόμι (Ρωσία) σημαίνει «μήνας του κορακιού». Οι ετυμολογίες για τις άλλες Ουραλικές γλώσσες, όπως το Nenets για παράδειγμα, είναι δύσκολο να βρεθούν λόγω ενός πολύ περιορισμένου αριθμού πόρων.

Λόγω του ότι ο Μάρτης σημαίνει και τον ερχομό της Άνοιξης, έχει πυκνή παρουσία στην λαογραφία και σε παροιμιακό επίπεδο, τόσο στην Ελλάδα όσο και σε άλλες κουλτούρες.

Ακριβώς λοιπόν επειδή είναι ο πρώτος μήνας της άνοιξης, αλλά κάνει και τα τελευταία κρύα, μια από τις πλέον γνωστές παροιμίες είναι το «Μάρτης, γδάρτης και παλουκοκάφτης», ενώ υπάρχουν και στα γαλλικά αντίστοιχες (για παράδειγμα το «Si l’on n’a pas vu de mauvais temps en février, on le verra au mois de mars»).

Τέλος, από τον Μάρτη κι ένα ιστορικό γεγονός έχουμε και τις Ειδές του Μαρτίου (ή Αι Ειδοί του Μαρτίου αν προτιμάται την καθαρεύουσα). Tι ήταν όμως;

Αι Ειδοί ή ‘’Idus Martii’’ ή ‘’Idus Martiae’’, προέρχονται από το λατινικό ‘’idus’’ που σημαίνει «ήμισυ» – δηλαδή η ημέρα που διαιρεί τον μήνα σε δύο, σχεδόν, ίσα μέρη. Ο όρος «ειδοί» (έχει μόνο αιτιατική, «τις ειδούς») δεν αναφερόταν μόνο στον Μάρτιο, αλλά στη 15η ημέρα των Μαΐου, Ιουλίου, Οκτωβρίου και τη 13η μέρα των άλλων μηνών, πάντα κατά το ρωμαϊκό ημερολόγιο.

Οι Ειδοί του Μαρτίου ήταν αργία για τους Ρωμαίους, αφιερωμένη στον θεό Άρη γαρ,  και γι’ αυτό εκείνη την ημέρα γίνονταν στρατιωτικές παρελάσεις.

Η 15η Μαρτίου 44 π.Χ., λοιπόν, θα έμενε στην Ιστορία ως η ημέρα που δολοφονήθηκε ο Γάιος Ιούλιος Καίσαρας από τον Γάιο Κάσσιο Λογγίνο και τον Μάρκο Ιούνιο Βρούτο – και όχι μόνον αυτούς. Ο τελευταίος, κατά ορισμένους, ίσως, ήταν νόθος γιος του, γι’ αυτό και ο Καίσαρας αναφώνησε τη γνωστή φράση «Και συ τέκνον, Βρούτε;». Σε κάθε περίπτωση, η φράση «Αι ειδοί του Μαρτίου» χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα για να προσδιορίσει την «αποφράδα ημέρα».

The post Ο Μάρτης στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .

Τα ονόματα που προέρχονται από τη λατινική λέξη εμφανίζονται σε κόκκινο φόντο στον παρακάτω χάρτη, που έφτιαξε ο γλωσσολόγος και μπλόγκερ Jakub Marian:

Το πολωνικό και τσεχικό listopad, καθώς και τα παρεμφερή ονόματα σε ουκρανικά, λευκορωσικά και την κασουβική γλώσσα (ανήκει στον δυτικό κλάδο των σλαβικών γλωσσών), προέρχονται από τη λέξη list («φύλλα») και το pad («πτώση ή φθινόπωρο»). Το lapkritis της Λιθουανίας σημαίνει επίσης «πτώση φύλλων» (από τις λέξεις lapas «φύλλο» και kristi, «που πέφτει»), αλλά η ίδια η λέξη δεν σχετίζεται ετυμολογικά με την αντίστοιχη της Σλαβικής. Το κροατικό studeni βασίζεται σε μια κοινή σλαβική ρίζα που σημαίνει «κρύο».

Το ουαλικό Tachwedd σημαίνει «σφαγή». Στα ιρλανδικά και σκοτσέζικα γαελικά, το Samhain ήταν το όνομα ενός κελτικού φεστιβάλ, που θεωρείται μάλιστα ο προκάτοχος του σύγχρονου Halloween. Το ίδιο το όνομα προέρχεται είτε από το πρωτοϊνδοευρωπαϊκό * sam («μαζί») είτε από το πρωτοκελτικό * samo- («καλοκαίρι»). Στις διαλέκτους της Βρετάνης και της Κορνουάλης, το Du προέρχεται από το du, «μαύρο».

Το payares  της Αστούριας προέρχεται από το paya, το «άχυρο». Το ognassantu της Σαρδηνίας σημαίνει «Άγιοι Πάντες», η χριστιανική γιορτή που γιορτάζεται την 1η Νοεμβρίου, ενώ το santandria (ή Sant’Andria) προέρχεται από το όνομα του Απόστολου Ανδρέα στην τοπική διάλεκτο.

Το αλβανικό nëntor προέρχεται από το λατινικό όνομα αντικαθιστώντας το novem με το nënt (ë) («εννέα» στα Αλβανικά), το οποίο, ωστόσο, προέρχεται τελικά από την ίδια πρωτοϊνδοευρωπαϊκή ρίζα με το novem.

Το τουρκικό kasım προέρχεται από μια αραβική λέξη που σημαίνει «αυτό που διαχωρίζει», και που αναφέρεται στην αρχή του χειμώνα. Το βασκικό azaro προέρχεται από το az, το οποίο αναφέρεται στην αναπαραγωγή ή το μεγάλωμα.

Τέλος, το φινλανδικό marraskuu σημαίνει «μήνας θανάτου», ενώ το Võro märtekuu σημαίνει «μήνας του Μάρτιν».

Στην αρχαία Αθήνα ο Νοέμβριος ισοδυναμούσε με το δεύτερο δεκαπενθήμερο του μήνα Πυανοψιώνα και το πρώτο δεκαπενθήμερο του μήνα Μαιμακτηριώνα. Την περίοδο αυτή οι Αθηναίοι γιόρταζαν τα:

• Χαλκεία, κατά τα οποία οι σιδεράδες της πόλης τιμούσαν τον προστάτη Θεό τους Ήφαιστο.
• Μαιμακτήρια, για να τιμήσουν τον θεό των καιρικών συνθηκών, Δία τον Μαιμάκτη, δηλαδή τον θυελλώδη και να του ζητήσουν ήπιο καιρό, σε μια εποχή που το κρύο δυνάμωνε. Από το προσωνύμιο αυτό του Δία πήραν το όνομά τους, τόσο η γιορτή, όσο και ο μήνας.

Όσον αφορά γιορτές και επετείους, έχουμε σαφώς την 17η Νοεμβρίου στην Ελλάδα, στην Αγγλία ωστόσο έχουν την 5η μέρα του μηνός σε ανάμνηση του Γκάι Φοκς (Guy Fawkes) και της συνωμοσίας της πυρίτιδας (Remember, remember the fifth of November). Στις ΗΠΑ εορτάζεται η Ημέρα των Ευχαριστιών, που δεν έχει σταθερή ημερομηνία, πέφτει την 4η Πέμπτη του Νοεμβρίου, που φέτος είναι στις 26 του μήνα.

Κεντρική φωτογραφία: Ο Νοέμβριος, από τη σειρά Μήνες του Γιάννη Τσαρούχη. Η σειρά φιλοτεχνήθηκε μεταξύ 1968 και 1969, και αναπαριστά προσωποποιημένους τους μήνες του έτους. Στα πρότυπα της αρχαίας Ελληνικής και Βυζαντινής παράδοσης αλλά και με εμφανή τα στοιχεία της Αναγεννησιακής τέχνης του μπαρόκ, ο ζωγράφος συμβολικά σμιλεύει και έντεχνα πλάθει τις αλληγορικές μορφές του σε ένα συνδυασμό με μια λιτή και συμβολική νεκρή φύση.

The post Ο Νοέμβριος στις γλώσσες της Ευρώπης appeared first on .