Ο Απρίλης στις γλώσσες της Ευρώπης

Ο τέταρτος μήνας του έτους, συνδεδεμένος με τον ερχομό της Άνοιξης. Πως όμως τον λένε στις χώρες της Ευρώπης; Ο γλωσσολόγος Jakub Marian φτιάχνει έναν χάρτη με τις ονομασίες και μας εξηγεί.

Το όνομα Απρίλιος (April στα αγγλικά), προέρχεται από το λατινικό Aprilis, αβέβαιης ετυμολογίας. Η μια θεωρία λέει πως προκύπτει από το όνομα της Αφροδίτης, της θεάς του Έρωτα (μην ξεχνάμε πως κι ο ακόλουθος μήνας, ο Μάρτιος, προκύπτει από τον εραστή της, Άρη… Mars στα λατινικά). Η άλλη θεωρία, ορίζει πως προέρχεται από το λατινικό ρήμα aperire, που σημαίνει «ανοίγω» (βλέπε και…Άνοιξη στα ελληνικά).

Η συντριπτική πλειοψηφία των ευρωπαϊκών χωρών, όπως φαίνεται και στον χάρτη, χρησιμοποιούν παραλλαγές αυτού του τύπου (κόκκινο χρώμα). Ας ρίξουμε όμως μια ματιά και στις άλλες.

Η πολωνική λέξη kwiecień  και η ουκρανική kvíten προέρχεται από μια σλάβικη λέξη που σημαίνει «ανθίζω». Η λευκορώσικη krasavík προέρχεται είτε από την λέξη krasa (ομορφιά) ή από το kraska (χρώμα), έννοιες που έχουν να κάνουν με την ανθοφορία και τα πολύχρωμα λουλούδια. Το τσέχικο duben έχει σαν ρίζα το dub (βελανιδιά), ενώ το κροατικό travanj σχετίζεται με την λέξη trava, που σημαίνει γρασίδι.

Οι Φινλανδοί τον Απρίλη τον λένε huhtikuu, που στην αρχή της βρίσκουμε την λέξη huhta (καθαρό χωράφι), συν το πρόθεμα kuu που είναι η φινλανδική λέξη για τον μήνα.

Στα λιθουανικά, balandis είναι το περιστέρι (το πτηνό), ενώ στην γειτονική Τουρκία, το nisan προέρχεται από το ασσυριακό nisannu που σημαίνει «ξεκίνημα».

Δείτε τον χάρτη σε μεγάλη ανάλυση, εδώ.

Η Πρωταπριλιά

Ο Απρίλιος είναι άμεσα συνδεδεμένος και με ένα διαδεδομένο λαογραφικό έθιμο, αυτό της Πρωταπριλιάς, η οποία έχει ως βασικό χαρακτηριστικό τα καλοπροαίρετα ψέματα και τις φάρσες. Η ακριβής προέλευσή της παραμένει ασαφής, ωστόσο δύο βασικές εκδοχές ξεχωρίζουν. Η πρώτη συνδέεται με τους Κέλτες ψαράδες, οι οποίοι την περίοδο αυτή –όταν τα ψάρια ήταν δύσκολο να πιαστούν– συνήθιζαν να υπερβάλλουν ή να λένε ψέματα για την ψαριά τους. Η δεύτερη, πιο ιστορικά τεκμηριωμένη, τοποθετεί την απαρχή στη Γαλλία του 16ου αιώνα, όταν με τη μεταρρύθμιση του ημερολογίου από τον Κάρολο Θ΄ η Πρωτοχρονιά μεταφέρθηκε από την 1η Απριλίου στην 1η Ιανουαρίου. Όσοι συνέχιζαν να γιορτάζουν την παλιά ημερομηνία γίνονταν αντικείμενο πειραγμάτων, δεχόμενοι ψεύτικα δώρα και φάρσες.

Στον γαλλόφωνο κόσμο, το έθιμο είναι γνωστό ως «Poisson d’avril» (ψάρι του Απριλίου), όρος που καθιερώθηκε σταδιακά από τον 17ο αιώνα για να δηλώσει την πρωταπριλιάτικη φάρσα. Η ονομασία συνδέεται πιθανότατα είτε με το τέλος της Σαρακοστής –όπου το ψάρι είχε κεντρική θέση στη διατροφή– είτε με την παλαιότερη συνήθεια να χαρίζονται ή να κολλιούνται ψάρια (πραγματικά ή χάρτινα) στην πλάτη ανυποψίαστων θυμάτων.

Στην Ελλάδα, το έθιμο υιοθετήθηκε και προσαρμόστηκε στη λαϊκή παράδοση, διατηρώντας τον βασικό του χαρακτήρα. Σε αρκετές περιοχές, μάλιστα, το «πετυχημένο» ψέμα θεωρείται ότι φέρνει τύχη ή καλή σοδειά, ενώ σύμφωνα με λαογράφους, η πρακτική αυτή συνδέεται με την προσπάθεια «εξαπάτησης» κακόβουλων δυνάμεων, στο πλαίσιο μιας συμβολικής προστασίας για τη νέα εποχή που ξεκινά με την άνοιξη.

Πηγή: jakubmarian.com

Κεντρική φώτο: Απρίλιος, λάδι σε καμβά του Maurice Denis, 1892 (μουσείο Kröller-Müller, Otterlo, Ολλανδία)