Από τον Μένανδρο στον Γκολντόνι: ο Γιώργος Μαγκλής κάνει μια ιστορική αναδρομή στην τέχνη του Θεάτρου

Λίγο πριν ανέβει στη σκηνή ως ο πανούργος και εμβληματικός Μπριγκέλα στον «Υπηρέτη Δύο Αφεντάδων» του Κάρλο Γκολντόνι, ο Γιώργος Μαγκλής καταθέτει ένα προσωπικό και βαθιά θεατρικό κείμενο για τη διαχρονική πορεία της κωμωδίας από την αρχαία Ελλάδα έως τη Βενετία του 18ου αιώνα. Μέσα από τη δική του εμπειρία ως ηθοποιός της φετινής παραγωγής του Θέσπη Βρυξελλών, επιχειρεί μια ζωντανή αναδρομή στη μεγάλη «σκυταλοδρομία» του θεάτρου, φωτίζοντας τους δεσμούς ανάμεσα στον Μένανδρο, τον Μολιέρο και τον Γκολντόνι. Με γλώσσα άμεση αλλά και ουσιαστική, ο υπογράφων αναδεικνύει πώς η κωμωδία χαρακτήρων εξακολουθεί μέχρι σήμερα να λειτουργεί ως καθρέφτης της ανθρώπινης φύσης, των αδυναμιών και των αντιφάσεών μας.

Από τον Μένανδρο στον Γκολντόνι: Η Σκυταλοδρομία της Ανθρώπινης Κωμωδίας
Του Γιώργου Μαγκλή

Η φετινή θεατρική μας περιοδεία μας μεταφέρει στη Βενετία του 18ου αιώνα. Το έργο μας «Υπηρέτης Δύο Αφεντάδων» είναι το απόσταγμα μια εξέλιξης. Θα δούμε πώς τρεις κορυφαίοι δραματουργοί μετέτρεψαν τη σκηνή σε καθρέφτη της καθημερινότητας, μέσα από τα μάτια του πανούργου Μπριγκέλα.

Το θέατρο, στην πιο αυθεντική του έκφανση, δεν υπήρξε ποτέ ένας απλός μηχανισμός ψυχαγωγίας, αλλά ένας ζωντανός, παλλόμενος καθρέφτης της κοινωνίας. Όταν η αυλαία ανεβαίνει, ο θεατής δεν αντικρίζει απλώς επινοημένους μύθους, αλλά τις δικές του καθημερινές αγωνίες, τα πάθη, τις αντιφάσεις και τις αδυναμίες του. Αυτή η ανθρωποκεντρική στροφή της δραματουργίας δεν συνέβη τυχαία, · υπήρξε το
αποτέλεσμα μιας μακράς ιστορικής σκυταλοδρομίας, την οποία σφράγισαν τρεις κορυφαίοι αναμορφωτές του παγκόσμιου θεάτρου: ο Μένανδρος, ο Μολιέρος και ο Κάρλο Γκολντόνι.

Φέτος, η θεατρική μας περιοδεία με μεταφέρει στη γεμάτη φως και ίντριγκα Βενετία του 18ου αιώνα. Εκεί, καλούμαι να ανεβαίνω στη σκηνή με το κουστούμι ενός εμβληματικού ήρωα: του Μπριγκέλα. Μέσα από τον δικό μου ρόλο, θα προσπαθήσω, ταπεινά χωρίς καμιά πρόθεση ειδήμονα, μια αναδρομή στις ρίζες μιας θεατρικής παράδοσης που ξεκίνησε από την αρχαία Αθήνα για να κατακτήσει την ευρωπαϊκή σκηνή του 18ου αιώνα.

Οι τρεις σταθμοί της θεατρικής επανάστασης

Η γέννηση αυτού που σήμερα ονομάζουμε «κωμωδία χαρακτήρων» οφείλει τα θεμέλιά της στον Μένανδρο (περ. 342 π.Χ. – 291 π.Χ.). Στην Ελληνιστική περίοδο, ο Μένανδρος εισήγαγε τη «Νέα Κωμωδία», μετατοπίζοντας ριζικά το ενδιαφέρον από την οξεία πολιτική σάτιρα και το φανταστικό στοιχείο του Αριστοφάνη, στην ιδιωτική σφαίρα του απλού ανθρώπου, στις οικογενειακές σχέσεις και στα αδιέξοδα της καθημερινότητας.

Αιώνες αργότερα, υπό το φως του γαλλικού κλασικισμού του 17ου αιώνα, ο Μολιέρος (1622 – 1673) παρέλαβε αυτή την ψυχολογική κληρονομιά και τη μάζεψε με τη δυναμική της λαϊκής φάρσας. Το αποτέλεσμα ήταν η γέννηση της κλασικής κωμωδίας ηθών, μιας διεισδυτικής και συχνά αμείλικτης ανατομίας της κοινωνικής υποκρισίας της εποχής του.

Τον κύκλο αυτό κλείνει και να ανανεώνει ο Κάρλο Γκολντόνι (1707 – 1793) στον 18ο αιώνα, την εποχή του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Βλέποντας το ιταλικό θέατρο να βουλιάζει στην τυποποίηση, ο Γκολντόνι πραγματοποίησε μια ριζική μεταρρύθμιση: κατήργησε τις άκαμπτες μάσκες και τον πρόχειρο αυτοσχεδιασμό της Commedia dell” arte, επιβάλλοντας το ολοκληρωμένο γραμμένο κείμενο και την ψυχολογική αλήθεια των ηρώων του.

Ρεαλισμός, γλώσσα και το «διορθωτικό» γέλιο

Παρά τις τεράστιες χρονικές και πολιτισμικές αποστάσεις που τους χωρίζουν, οι τρεις δραματουργοί συνδέονται από μια κοινή καλλιτεχνική φιλοσοφία. Αντικατέστησαν τις μονοδιάστατες καρικατούρες με ολοκληρωμένες προσωπικότητες που διαθέτουν εσωτερικές συγκρούσεις, καθαρά κίνητρα και αναγνωρίσιμα ανθρώπινα πάθη.

Η δράση μεταφέρεται στο αστικό περιβάλλον. Οι γάμοι, οι κληρονομικές διαφορές, οι κοινωνικές συμβάσεις και οι παρεξηγήσεις της διπλανής πόρτας γίνονται ο κεντρικός δραματουργικός ιστός. Παράλληλα, εγκαταλείπεται ο εξεζητημένος, λόγιος λόγος για χάρη της καθομιλουμένης γλώσσας — από την ομιλούμενη αττική του Μενάνδρου μέχρι τα ζωντανά βενετσιάνικα του Γκολντόνι. Στόχος τους; Το χιούμορ να μην είναι ένας φτηνός αυτοσκοπός, αλλά εργαλείο κοινωνικής κριτικής, υπηρετώντας πιστά το κλασικό ρητό ridendo castigat mores (διορθώνει τα έθιμα μέσω του γέλιου).

Η αιώνια μάχη διάνοιας και ενστίκτου: Πώς γεννήθηκε ο χαρακτήρας μου;

Η πιο ανάγλυφη απόδειξη αυτής της θεατρικής συνέχειας αποτυπώνεται στην εξέλιξη των λαϊκών υπηρετών (Zanni), οι οποίοι ανέκαθεν εκπροσωπούσαν δύο αντίθετες δυνάμεις της ανθρώπινης φύσης: τη διάνοια και το ένστικτο. Ως Μπριγκέλα, έχω την τιμή να εκπροσωπώ την πρώτη: τη διάνοια.

Ο χαρακτήρας μου είναι πανούργος, κυνικός και προσαρμοστικός. Δεν γεννήθηκε όμως ξαφνικά στον 18ο αιώνα. Οι ρίζες μου ξεκινούν από τον δολοπλόκο δούλο (servus callidus) του Μενάνδρου, τον πρώτο χαρακτήρα στην ιστορία του παγκόσμιου θεάτρου που εμφανίζεται σαφώς πιο ευφυής από τα αφεντικά του, κινώντας τα νήματα της πλοκής. Αργότερα, ο Μολιέρος με μεταμορφώνει στον ιδιοφυή Σκαπίνο (Scapin) —έναν θρασύ στρατηγό της ίντριγκας με εκλεπτυσμένο λόγο.

Όταν πια φτάνω στα χέρια του Γκολντόνι, ο Βενετσιάνος μεταρρυθμιστής μού αφαιρεί τον παλιό, κακοποιό χαρακτήρα της παλιάς Commedia dell” arte. Μου δίνει κοινωνική αξιοπρέπεια, αναβαθμίζοντάς με σε έναν σοβαρό, υπεύθυνο και έμπιστο επαγγελματία ή ξενοδόχο της αστικής τάξης. Παραμένω πανέξυπνος, αλλά πλέον χρησιμοποιώ το μυαλό μου με ευθύνη.

Στον αντίποδα του δικού μου ρόλου βρίσκεται το καθαρό, πρωτόγονο ένστικτο ο Τρουφαλντίνο. Εκεί που ο Τρουφαλντίνο είναι το «σώμα» που αντιδρά αυθόρμητα, πεινάει, κάνει τούμπες και περιπλέκει την πλοκή με τις γκάφες του, ο Μπριγκέλα, παραμένει ο «εγκέφαλος». Σκέφτομαι, σχεδιάζω, διοικώ και προσπαθώ να συμμαζέψω το δημιουργικό χάος που εκείνος προκαλεί.

Ένα διαχρονικό κάλεσμα στη σκηνή

Η αστική κωμωδία χαρακτήρων που γεννήθηκε στην αρχαία Αθήνα, τελειοποιήθηκε στο Παρίσι και αναγεννήθηκε στη Βενετία, παραμένει έως σήμερα συγκλονιστικά επίκαιρη. Τα προβλήματα της καθημερινότητας μπορεί να άλλαξαν μορφή, αλλά η ανθρώπινη φύση, με τα ελαττώματα και τα μεγαλειώδη σφάλματά της, παραμένει αναλλοίωτη στον χρόνο ως πάντα επίκαιρη.

Το έργο του Κάρλο Γκολντόνι που σας παρουσιάζουμε φέτος συνεχίζει επάξια αυτή τη σπουδαιότερη θεατρική παράδοση. Μέσα από ήρωες με σάρκα και οστά, αυθεντική γλώσσα και ένα κριτικό χιούμορ γεμάτο ευαισθησία, η παράσταση μας προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία: να κοιτάξουμε κατάματα τον καθρέφτη της σκηνής, να γελάσουμε λυτρωτικά με τις αδυναμίες μας και, τελικά, να προβληματιστούμε μαζί.

Κάνοντας μια σύγκριση με το περυσινό μας έργο ‘’ Έρωτα, Έργα, Έωλα ‘’ διαπιστώνει κανείς διαφορές ως προς την πλοκή των δύο έργων. Ο Σαίξπηρ προσφέρει μια εγκεφαλική, ποιητική κωμωδία λόγου. Το έργο βασίζεται στο λεκτικό χιούμορ, στα λογοπαίγνια, στη ρητορική δεινότητα και στη σάτιρα της πνευματικής υπεροψίας. Η πλοκή του έργου είναι απλή. Ενώ στην περίπτωση του Γκολντόνι πρόκειται για μια καθαρή κωμωδία καταστάσεων και παρεξηγήσεων. Στηρίζεται στον καταιγιστικό, σωματικό ρυθμό, στις μεταμφιέσεις και στο σωματικό χιούμορ (lazzi). Εδώ η πλοκή είναι εξαιρετικά δαιδαλώδης και περίπλοκη. Η αντίθεση αυτή είναι φανερή στο επίπεδο των υπηρετών. Ο Κούτρας στον Σαίξπηρ, εκπροσωπεί τον απλοϊκό, γήινο υπηρέτη. Μπερδεύει τις ερωτικές επιστολές των ευγενών, λειτουργώντας ως ο καταλύτης που ξεσκεπάζει την υποκρισία των αφεντικών του. Το χιούμορ του είναι κυρίως γλωσσικό με παρερμηνείες λέξεων. Ο Τρουφαλντίνο στον Γκολντόνι είναι η μετεξέλιξη του Αρλεκίνου. Κινείται από πρωτόγονα ένστικτα (κυρίως την αστείρευτη πείνα του). Είναι ο απόλυτος ακροβάτης της σκηνής, που χρησιμοποιεί το ψέμα και την ευελιξία του για να επιβιώσει. Οι διαφορές παραμένουν και στο τέλος των δύο έργων το ένα διατηρεί την παράδοση του Happy End το άλλο την ανατρέπει.

Η επιτυχία του εγχειρήματος μας θα φανεί στο χειροκρότημα σας, στην ένταση του γέλιου σας και εάν στο τέλος της παράστασης θα είστε ποιο ξεκούραστοί απ΄όταν ήρθατε. Κακά τα ψέματα το θέατρο είναι γιατρικό και η συλλογική δημιουργία προς την παρουσίαση του έργου στο κοινό αποτελεί στήριγμα.

Σας καλούμε λοιπόν, να ταξιδέψουμε προς την Βενετία για να ψυχαγωγηθούμε και εκπαιδευτούμε μέσω του γέλιου. Εμείς προετοιμαστήκαμε επί μήνες, ντυθήκαμε το κοστούμι του ρόλου μας με τις στολές εποχής σας περιμένουμε διότι η αυλαία ανοίγει σε λίγο.