Κύριε Λαυρέντζο, ποια ήταν τα πρώτα ερείσματα για την ασχολία σας με την μετάφραση και ειδικότερα με τη μετάφραση και το θέατρο; Πόσο βοηθητικές υπήρξαν οι νομικές και θεατρικές σπουδές σας στη συγγραφή αυτού του βιβλίου;

Κύριε Δήμα, πρώτα απ’ όλα σας ευχαριστώ θερμά διότι μου δίνετε την ευκαιρία με το ερωτηματολόγιό σας να εκφρασθώ για πρώτη φορά συνολικά για την εμπειρία μου στη θεατρική μετάφραση και για το όλο μεταφραστικό μου έργο, καθώς και για τη φετινή μου παράσταση της Λυσιστράτης με τον θίασο ΘΕΣΠΙΣ.
Ένα πρώτο έρεισμα για τη μετάφραση γενικώς ήταν η μακρά υπηρεσία μου στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Η πολυγλωσσία των υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Ένωσης μας υποχρέωνε να περνούμε συχνά από τη μια γλώσσα στην άλλη, μεταφράζοντας κείμενα που χειριζόμασταν. Βεβαίως υπάρχουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση και μεταφραστές και διερμηνείς σε μεγάλο αριθμό, σε σημείο που η αντίστοιχη υπηρεσία να είναι η μεγαλύτερη στον κόσμο, και αυτό διότι, ενώ για παράδειγμα στα Ηνωμένα Έθνη οι επίσημες γλώσσες είναι 6, στην Ευρωπαϊκή Ένωση είναι 24, και γίνονται μεταφράσεις από κάθε γλώσσα προς όλες τις υπόλοιπες. Παρά τον μεγάλο αριθμό των μεταφραστών και των διερμηνέων και την πολύ υψηλή επαγγελματικότητα και ποιότητά τους, είναι αδύνατο να καλύπτονται μόνο από αυτούς οι καθημερινές μεταφραστικές ανάγκες των υπηρεσιών. Μπαίνοντας λοιπόν και εγώ σε αυτό το παιχνίδι ήδη από το 1981/82 που άρχισα να εργάζομαι στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή, μεταξύ των πρώτων Ελλήνων, ανακάλυψα μια μεγάλη ευχαρίστηση να είμαι για δεκάδες συναδέλφους ο διάμεσος μεταξύ των ελληνικών και των άλλων γλωσσών. Και επειδή όπως λέει η ιταλική έκφραση «traduttore, traditore» (μεταφραστή, είσαι προδότης), θα σας έκανα να γελάσετε πολύ με τις φορές που μετέφραζα απευθείας (διερμήνευα) συνεδριάσεις Ελλήνων με ξένους όπου κατά τη μετάφραση διέστρεφα τα λεγόμενα, για να μην ακουστούν από την άλλη πλευρά αυτά που λεγόντουσαν λόγω παχυλής τότε άγνοιας και που δεν έπρεπε να ακουστούν. Ήταν μια γνωστή τακτική και των δραγουμάνων (διερμηνέων) του Σουλτάνου κατά την Τουρκοκρατία – που ήταν Έλληνες – στις διεθνείς διαπραγματεύσεις. Έτσι φτάνουμε στο θέατρο. Σκηνοθέτης της ομάδας ΘΕΣΠΙΣ από την ίδρυσή της (2002), το πρώτο έργο που χρειάστηκε να μεταφράσω από τα ελληνικά στα γαλλικά ήταν ο Αυτοκράτωρ Μιχαήλ του Άγγελου Τερζάκη που παίχθηκε στα ελληνικά τον Νοέμβριο του 2003 και στα γαλλικά τον Μάιο του 2004, υπό την αιγίδα της Ελληνικής Πρεσβείας και του Πατριαρχείου Κωνσταντινουπόλεως. Στη μετάφραση αυτή έχουν παραπέμψει Καθηγητές Θεατρολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, όπου και βρίσκεται κατατεθειμένη, όπως επίσης και στη βιβλιοθήκη του Κέντρου Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου της Louvain-la-Neuve.
Μετά από την προαναφερόμενη μετάφραση, όπου χρειάστηκε να μεταφράσω στα γαλλικά όλους τους όρους του βυζαντινού τελετουργικού και τους τίτλους των πολυάριθμων βυζαντινών αξιωμάτων (Πρωτοβεστιάριος, Πρωτοσπαθάριος, Κοντόσταυλος κλπ.), όλα ήταν εύκολα. Έπειτα ήρθε το πρώτο μου βιβλίο από τα γαλλικά προς τα ελληνικά, αδημοσίευτο μέχρι σήμερα. Ήταν Η Χυλόπιτα του Φεντώ, το 2005, σε πεζό λόγο (παίχθηκε με μεγάλη επιτυχία το 2011). Λίγο αργότερα ήρθε, και δημοσιεύθηκε, ο Αλέξανδρος ο Μέγας του Ρακίνα σε έμμετρη ομοιοκατάληκτη μετάφραση, που έτυχε και του πρώτου βραβείου της Ένωσης Ελλήνων Μεταφραστών Λογοτεχνίας το 2015. Το 2007 μετέφρασα την Προξενήτρα του Θόρντον Ουάιλντερ από τα αγγλικά, που παίχθηκε με μεγάλη επιτυχία την ίδια χρονιά. Συνέχισα με πολλά άλλα που γνωρίζετε, και αρκετά από αυτά αναφέρονται στις σελίδες 98-99 του βιβλίου μου Λυσιστράτη. Ο έρωτάς μου για την ελληνική γλώσσα διαμέσου των αιώνων με έκανε να μεταγράψω στη νεοελληνική το έργο του Σπυρίδωνος Ζαμπέλιου Γεώργιος Καραϊσκάκης (1844), που δεν είχε παιχθεί ποτέ από τον 20ό αιώνα και μετά, και να το παίξω για πρώτη φορά στη γενέτειρα του ήρωα, Σκουληκαριά Άρτας, το 2022, υπό την αιγίδα της Επιτροπής για τα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821. Βήμα-βήμα λοιπόν, έφτασα να τολμήσω να μεταφράσω για πρώτη φορά ολόκληρο έργο κατευθείαν από τα αρχαία ελληνικά: τη Λυσιστράτη του Αριστοφάνη, που παρακολουθήσατε.

Ως προς το δεύτερο σκέλος της ερωτήσεώς σας, πόσο βοηθητικές ήταν οι νομικές και θεατρικές σπουδές μου στη συγγραφή του βιβλίου Λυσιστράτη, θα αρχίσω από τις θεατρικές σπουδές, λέγοντας ότι υπήρξαν όχι απλώς βοηθητικές αλλά καθοριστικές. Ένα ολόκληρο κομμάτι του διετούς μάστερ μου στο Πανεπιστήμιο της Louvain-la-Neuve ήταν αφιερωμένο στη μετάφραση, όπως επίσης και η μεταπτυχιακή μου μελέτη ήταν αφιερωμένη στη θεατρική μετάφραση (θα τη βρείτε εύκολα στη βιβλιοθήκη τους), ο δε εκ των Καθηγητών μου Διευθυντής του Κέντρου Θατρικών Σπουδών και σκηνοθέτης ο ίδιος στο Παρίσι, στην Αβινιόν και αλλού Jonathan Châtel δεν έπαυε να μας τονίζει ότι, αν θέλουμε να κάνουμε σωστή σκηνοθεσία έργου που δεν είναι στη γλώσσα μας, η καλύτερη επιλογή είναι, αν μπορούμε, να το μεταφράζουμε μόνοι μας. Αυτό έκανε και κάνει και ο ίδιος. Πράγματι, εντρυφώντας στη μετάφραση, έχουμε και την ερμηνεία, η οποία είναι το άλφα και το ωμέγα της σκηνοθεσίας. Οι νομικές σπουδές, από την άλλη πλευρά, είναι αυτές που με βοηθούν στην ακρίβεια της έκφρασης και στον σεβασμό του έργου του συγγραφέα, είτε αυτός είναι ζωντανός είτε νεκρός: είναι ηθικό δικαίωμα του συγγραφέα να μην παραποιείται το έργο του – δικαίωμα εξίσου ισχυρό, αν όχι ισχυρότερο, από το οικονομικό δικαίωμα να λαμβάνει τη νόμιμη αμοιβή για τη χρήση του έργου του, η οποία αίρεται βέβαια σε 100 χρόνια από τη συγγραφή του έργου ή 75 χρόνια από τον θάνατό του. Το ηθικό δικαίωμα, κανονικά, δεν αίρεται ποτέ.

Ποιος ήταν ο βασικός τρόπος προσέγγισης του αρχαίου κειμένου και ποια η μεθοδολογία συγγραφής του βιβλίου για χρήση στη σύγχρονη θεατρική σκηνή;

Προσέγγισα το αρχαίο κείμενο του Αριστοφάνη με ιδιαίτερο σεβασμό, και για να είμαι βέβαιος ότι βρίσκομαι στον σωστό δρόμο, συμβουλεύτηκα επιμελώς τις 36 μεταφράσεις που αναφέρω στη βιβλιογραφία, και κάποιες άλλες που χάριν συντομίας παρέλειψα να αναφέρω. Κατόπιν τοποθέτησα στο desk μου πολλά εργαλεία της αρχαίας μας γλώσσας. Και λαμβάνοντας υπόψη ότι πρόκειται για ποιητικό έργο – πράγμα που ορισμένοι μεταφραστές παραβλέπουν – αποφάσισα να είναι η μετάφρασή μου έμμετρη και με αρκετά ομοιοκατάληκτα κομμάτια που ηχούν ευχάριστα στο αυτί – χωρίς και να είναι υποχρεωτική η συστηματική ομοιοκαταληξία.
Τέλος είχα την τύχη να περάσει η μετάφρασή μου τη δοκιμασία της σκηνής στις πρόβες.
Πράγματι, όπως έχω διδαχθεί, η τελευταία δοκιμασία του κειμένου είναι η εκφώνηση από τον ηθοποιό. Εκεί έγκειται η διαφορά μιας μετάφρασης που προορίζεται απλώς για μελέτη κλασικών σπουδών από μια μετάφραση που έχει προορισμό τη θεατρική σκηνή.

Υπήρχε κάποια ανακάλυψη ή στοιχείο κατά τη διάρκεια της έρευνάς σας για την Λυσιστράτη που σας εξέπληξε ή άλλαξε τον τρόπο που βλέπετε το έργο;

Η μεγάλη ανακάλυψη ήταν πόσο ζωντανό είναι το κείμενο ακόμα σήμερα. Επίσης διέκρινα την ποιότητα του χιούμορ του Αριστοφάνη, που δεν περιέχει τίποτε το χυδαίο ή πρόστυχο αλλά περιέχει φινέτσα και χάρη, και αποφάσισα να το μεταφέρω στη σκηνή με αυτές τις ιδιότητες. Οι θεατές με διαβεβαίωσαν ότι στην παράσταση αποφεύχθηκε η χυδαιότητα και αποδόθηκε η φινέτσα. Αυτή ήταν από τις μεγαλύτερες ικανοποιήσεις μου.

Πως επηρέασε το τελικό κείμενο η αλληλεπίδραση των ηθοποιών κατά τη διάρκεια της περιόδου των προβών και της προετοιμασίας της παράστασης;

Για το θέμα αυτό μίλησα λίγο με την ευκαιρία προηγούμενης ερώτησης (μεθοδολογία). Θα προσθέσω εδώ χαρακτηριστικά ότι κυκλοφόρησαν και χρησιμοποιήθηκαν διαδοχικά στις πρόβες τρεις βερσιόν της μετάφρασής μου: η πρώτη στα τέλη του 2023, η δεύτερη – επηρεασμένη από την αλληλεπίδραση των ηθοποιών, όπως πολύ ωραία το εκφράσατε – τον Μάρτιο 2024, και η τελευταία ήταν η βερσιόν που δημοσιεύθηκε στο βιβλίο. Άρα προκύπτει σαφώς ότι χωρίς την αλληλεπίδραση στις πρόβες η μετάφραση δεν θα ήταν αυτή που δημοσιεύθηκε.

Πόσο υπολογίσιμο ήταν το ρίσκο επιλογής του έμμετρου λόγου στη συγκεκριμένη μετάφραση;

Επειδή γράφω ποιήματα από τα 10 μου χρόνια και έχω δημοσιεύσει σε αθηναϊκό περιοδικό από τα 13 μου, είναι πολύ εύκολο για μένα να περάσω στον έμμετρο λόγο. Από τη στιγμή που πείσθηκα ότι το πρωτότυπο κείμενο ήταν ποιητικό και άρχισε να μου μιλάει το ίδιο σαν ποίημα, η επιλογή του έμμετρου λόγου ήταν μονόδρομος. Η σημασία αυτής της επιλογής αποδείχθηκε, εκτός των άλλων, στα τραγούδια των Χορών που συνέθεσε ο Τάκης Καλατζής με σύντομες υποδείξεις εκ μέρους μου. Αν είχα κάνει την επιλογή του πεζού λόγου, δεν θα ήταν εφικτό να γίνουν αυτά τα τραγούδια. Οι στίχοι της μετάφρασής μου ήταν η απαραίτητη πρώτη ύλη για τον συνθέτη.

Πόλεις-Κράτη στην αρχαία Ελλάδα και θεατρική παράσταση Λυσιστράτη στις Βρυξέλλες απέναντι στο ομογενειακό κοινό: εθνικός, διεθνικός, πολυεθνικός χαρακτήρας του έργου. Αν προσθέσουμε και τους θεατρικούς υπέρτιτλους σε ξένες γλώσσες, ποιες ήταν οι βασικές προκλήσεις που αντιμετωπίσατε στο πολυεπίπεδο αυτό μεταφραστικό εγχείρημα;

Τι ωραία που τα βάλατε όλα αυτά μαζί! Πράγματι οι υπέρτιτλοί μου, τους οποίους σπούδασα χωριστά από τις λοιπές θεατρικές σπουδές, κοντά στους σπεσιαλίστες υπερτίτλων του Διεθνούς Φεστιβάλ Θεάτρου της Αβινιόν, αυτή τη φορά «μίλησαν» περισσότερο από κάθε άλλη φορά. Ο λόγος είναι ότι το έργο είναι παγκοσμίως γνωστό και πολλοί ξένοι – και όχι μόνο τα ξένης υπηκοότητας μέλη οικογενείας ορισμένων ηθοποιών μας – είχαν την επιθυμία να δουν τη Λυσιστράτη μας, και την είδαν. Αποφάσισα να τους δώσω τη δυνατότητα να τη δουν όσο γίνεται πιο σωστά, προσαρμόζοντας τα επιλεγμένα για το σκοπό αυτό κείμενα, αγγλικό και γαλλικό, στις μεταφραστικές επιλογές της δικής μου μετάφρασης. Αποζημιώθηκα με την ομόφωνη κριτική τους ότι δεν είχαν καμία σχεδόν δυσκολία να παρακολουθήσουν όλο το έργο
χάρις στους υπερτίτλους.
Έχετε δίκιο να μιλάτε για πρόκληση, αλλά αυτή είναι η πρόκλησή μου από το 2009, που άρχισα τους υπερτίτλους, και ιδίως τα τελευταία χρόνια: η κάθε παράστασή μου να είναι τρίγλωσση – και είναι. Το αντίτιμο; 100 περίπου ώρες δουλειάς. Η ανταμοιβή; Ανεκτίμητη.

Θεατρική κωμωδία: ποιος ο βαθμός δυσκολίας του θεατρικού αυτού είδους και ποιος ο τρόπος προσέγγισης του ελληνόφωνου κοινού της πόλης των Βρυξελλών στη συγκεκριμένη παράσταση; Πιστεύετε ότι το αρχαίο χιούμορ μπορεί να μεταφερθεί αποτελεσματικά σε σύγχρονο κοινό;

Στην Ποιητική του Αριστοτέλη, που είναι αξεπέραστο μέχρι σήμερα θεμελιώδες θεατρολογικό κείμενο («Έστι ουν τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας…» – μαθαίναμε στο Λύκειο), έχει διασωθεί το κομμάτι για την τραγωδία αλλά έχει χαθεί το κομμάτι για την κωμωδία. Γνωρίζουμε όμως ότι οι βασικές διαφορές είναι ότι η τραγωδία ασχολείται με πρόσωπα «αρχοντικής» τάξεως (Αγαμέμνων, Κλυταιμνήστρα, Οιδίποδας, Αντιγόνη…) ενώ η κωμωδία με πρόσωπα «λαϊκής» τάξεως. Όμως τα πρόσωπα αυτά γίνονται σε ορισμένες περιπτώσεις άρχοντες και αρχόντισσες – και τέτοια είναι κατ’ εξοχήν η περίπτωση της Λυσιστράτης. Μένει η δεύτερη διαφορά: η κωμωδία έχει happy end, η τραγωδία μοιραίο τέλος.
Γι’ αυτό τον λόγο το κοινό – και το δικό μας ελληνόφωνο των Βρυξελλών στην προκειμένη περίπτωση – λατρεύει την κωμωδία και δεν έχει ιδιαίτερη διάθεση να δει να παίζεται τραγωδία.
Όμως, προσοχή: το κοινό μας είναι εκλεκτό και παρόλο που μπορεί να ικανοποιηθεί προσωρινά με κωμωδίες που περιέχουν χονδροειδή αστεία, προτιμά το λεπτό χιούμορ. Αυτό συνέβη και με τη Λυσιστράτη. Αρχίζοντας από το κείμενο, αποφάσισα να μη λογοκρίνω στο παραμικρό τον Αριστοφάνη, αλλά και να μην προσθέσω και άχρηστες χυδαιότητες που συχνά μπαίνουν σε παραστάσεις της Λυσιστράτης, «για να γίνει πιο αστείο». Το θεωρώ απρέπεια έναντι του συγγραφέα, όπως ανεπίτρεπτο θεωρώ και να κόβονται λέξεις και εκφράσεις του πρωτοτύπου για να γίνεται, υποτίθεται, «πιο κατάλληλο» για νέους κλπ. Κανένα από τα παιδιά και από τους μεγάλους που παρακολούθησαν τη Λυσιστράτη μας ή οι γονείς τους δεν εξέφρασαν το παραμικρό παράπονο για το έργο ως «υπερβολικά τολμηρό». Γι’ αυτό και η μεγαλύτερη ικανοποίηση εμού και των ηθοποιών είναι ότι μπορέσαμε να δώσουμε τη σωστή ισορροπία μεταξύ σοβαρού και αστείου, και να βγάλουμε και άφθονο γέλιο.
Μια τελευταία λέξη για την τραγωδία: πολύ συχνά το κοινό θέλει να αποφύγει αυτό το θεατρικό είδος, «για να μην αρρωστήσει» από τη στενοχώρια. Όμως σκοπός της τραγωδίας δεν είναι να φύγει κανείς άρρωστος από την παράσταση αλλά να φύγει θεραπευμένος από αγκάθια που μπορεί να έχει ο καθένας μας στην ψυχή του. Αν αυτό δεν επιτυγχάνεται, σημαίνει ότι εμείς οι σκηνοθετούντες δεν κάναμε καλά τη δουλειά μας.
Και όσον αφορά την τελευταία πτυχή της ερώτησής σας, ναι, το αρχαίο χιούμορ μπορεί να μεταφερθεί αποτελεσματικά στο σημερινό κοινό, και αν σε κάποιο στίχο του έργου αυτό είναι δύσκολο, ο σκηνοθέτης μπορεί να κάνει την απαραίτητη προσαρμογή.

Ποια είναι η γνώμη σας για την απεικόνιση των γυναικών στην Λυσιστράτη και πώς αυτή η απεικόνιση μπορεί να συγκριθεί με τη σημερινή κοινωνική θέση των γυναικών;

Η απεικόνιση των γυναικών στη Λυσιστράτη περιέχει πολλή μοντερνικότητα. Σπαρτιάτες και Αθηναίοι μ’ ένα στόμα λένε «φέρτε μας τη Λυσιστράτη να μας σώσει». Συγκρίνεται επομένως με τις σημαντικές γυναικείες προσωπικότητες – αρχηγούς κρατών σήμερα. Το κοινό είχε την εντύπωση ότι παρακολουθούσε σημερινό έργο.

Κύριε Λαυρέντζο, θα θέλαμε να μας πείτε δύο λόγια και για την σκηνοθεσία της θεατρικής παράστασης που απολαύσαμε στις Βρυξέλλες

Η παράσταση της Λυσιστράτης χαρακτηρίστηκε ιδιαίτερα επιτυχημένη, από τη συντριπτική πλειοψηφία, αν όχι πλήρη ομοφωνία, των θεατών. Όμως, επιτυχημένη – και μάλιστα ιδιαίτερα επιτυχημένη – παράσταση χωρίς σωστή σκηνοθεσία δεν νοείται. Δεν έχω αντίρρηση να λέγονται τόσα θετικά για τα κείμενα των παραστάσεών μου αλλά δεν θα ήταν ορθό να αποσιωπάται η παράμετρος σκηνοθεσία.
Για να μη χάνουμε το χιούμορ μας – αφού το γέλιο αφθονούσε κάθε μέρα στις παραστάσεις μας, ο σκηνοθέτης είναι, σύμφωνα με διάσημο βρετανό κριτικό και χρονογράφο, το πρόσωπο που ορίζεται από την ομάδα με σκοπό να καλύπτει το γεγονός ότι οι ηθοποιοί δεν ξέρουν να παίζουν. Δύο τινά λοιπόν: είτε οι ηθοποιοί ξέρουν να παίζουν, άρα κάποιος τους έμαθε να παίζουν, και δεδομένου ότι οι περισσότεροι της Λυσιστράτης ξεκίνησαν από εμένα, άρα κατόρθωσα να τους μάθω, είτε δεν ξέρουν να παίζουν, οπότε κατόρθωσα να κάνω να μη φαίνεται αυτό στην παράσταση. Και στις δύο περιπτώσεις, μπόρεσα και ανταποκρίθηκα σε ένα από τα βασικά καθήκοντα του σκηνοθέτη: τη διδασκαλία των ηθοποιών.
Επίσης, απαιτείται η σωστή επιλογή των ηθοποιών – και όλοι συμφώνησαν ότι η επιλογή της Λυσιστράτης ήταν τέλεια, του Πρόβουλου επίσης, της Μυρρίνης επίσης, της Σπαρτιάτισσας Λαμπιτώς επίσης, και όλων των άλλων (Καλονίκη, Στρυμόδωρος, Στρατυλλίς, Λάκων, Κήρυξ Λακεδαιμονίων, Αθηναίοι πρέσβεις, Δράκης, Φιλούργος, Ροδίππη και φυσικά Κινησίας, κλπ).
Χωρίς αυτή την επιλογή η παράσταση δεν θα ήταν αυτή που ήταν. Το ίδιο και για την επιλογή των καλλιτεχνικών συντελεστών, με επικεφαλής την Άντα στη σκηνογραφία και τον Τάκη στη μουσική. Όλοι αυτοί αποτελούσαν μια «ορχήστρα» – και καμιά ορχήστρα δεν μπορεί να αποδώσει σωστό έργο αν δεν τη συντονίζει κάποιος. Στο θέατρο, το πρόσωπο αυτό είναι ο σκηνοθέτης. Είμαι συζητητικός στα περισσότερα σημεία, αποφασιστικός όταν έπρεπε να προχωρήσουμε μπροστά, ίσως αθέατος αρκετές φορές, για να αισθάνεται ελεύθερος ο ηθοποιός στη δημιουργικότητά του, καθώς και ο καλλιτεχνικός συντελεστής. Η αθέατη σκηνοθεσία είναι από τις πιο δύσκολες. Έκανα και λάθη. Θα κάνουμε όλοι λιγότερα την επόμενη φορά. Ευτυχώς που δεν επηρέασαν σημαντικά την παράσταση.
Και τέλος, πολύ σημαντικό, η ερμηνεία του έργου. Για να αποδοθεί ως κωμωδία με αυτή την ισορροπία και το μέτρο που παρατήρησαν οι θεατές, είναι σαφές ότι συνετέλεσαν όλοι οι ηθοποιοί και καλλιτεχνικοί συντελεστές και τους ευγνωμονώ στον υπέρτατο βαθμό και τους συγχαίρω θερμότατα. Συντελέσατε και εσείς, κύριε Δήμα, με τον τρόπο που το προβάλατε.
Αλλά το πλοίο το οδηγούσε κάποιος…

Ποια τα μελλοντικά σας συγγραφικά ή θεατρικά σχέδια;

Το κύριο συγγραφικό μου σχέδιο είναι η διδακτορική μου διατριβή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών με θέμα το θέατρο του γαλλικού κλασικού αιώνα (17 ος αιώνας), που πηγή έμπνευσής του ήταν η αρχαία Ελλάδα, και την πρόσληψή του στη σύγχρονη Ελλάδα. Θεατρικά σχέδια: Αρχίζω από τη γενέτειρά μου Μηλιανά Άρτας όπου στις 10 Αυγούστου έχω προγραμματίσει να παίξω με την εκεί θεατρική ομάδα μου, σε ενιαία παράσταση, ένα έργο για παιδιά 10-15 ετών και ένα για όλους τον Επιθεωρητή του Γκόγκολ. Στις Βρυξέλλες, όπου συνήθως ο ΘΕΣΠΙΣ παίζει κάθε Μάιο, δεν έχουμε βρει ακόμα το έργο, αλλά αφού άρεσε τόσο πολύ το φετινό κλασικό και άλλα κλασικά προηγουμένων ετών, δεν θα αλλάξουμε τη συνταγή.

Αριστοφάνης Λυσιστράτη, έμμετρη μετάφραση – εισαγωγή – σχόλια Αριστείδης Λαυρέντζος, εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2024.                                                                                                              Περισσότερες πληροφορίες θα βρείτε στον ιστότοπο του εκδότη και στον ιστότοπο του βιβλιοπωλείου Πολιτεία.

Φωτογραφίες παράστασης: Αλέξανδρος Μιχαηλίδης/Newsville.be

The post Λυσιστράτη του Αριστοφάνη: Μια μετάφραση με προορισμό τη θεατρική σκηνή appeared first on .

Το αριστοφανικό κείμενο αποτελεί από μόνο του μία μεγάλη πρόκληση αφού έχει χαρακτηρισθεί ως ανατρεπτικό και αναρχικό. Το θέμα της διαχρονικής αρχαίας κωμωδίας είναι αντιπολεμικό, μιλάει για την ανθρώπινη απελπισία η οποία απορρέει από τα δεινά του πολέμου και παρουσιάστηκε το 411 π.Χ. ενώ ο Πελοποννησιακός Πόλεμος μαινόταν ήδη για είκοσι χρόνια. Η κεντρική ηρωίδα, μια γυναίκα τόσο γενναία όσο και αποφασισμένη, η Λυσιστράτη, αντιμέτωπη με τις ανθρώπινες απώλειες και καταστροφές, αποφασίζει, μαζί με τις υπόλοιπες γυναίκες της πόλης, να κηρύξουν αυστηρότατη σεξουαλική αποχή, με στόχο να βάλουν μυαλό οι οι άνδρες τους και να σταματήσουν τον πόλεμο.

Για ακόμα μία χρονιά η θεατρική ομάδα ΘΕΣΠΙΣ επιλέγει ένα θεατρικό στοίχημα και βάζει όλη της την ποιότητα και τις δυνάμεις της για να αντεπεξέλθει στις απαιτήσεις του θεατρόφιλου κοινού.

Από τη θεατρική παράσταση «Κοίτα τους» του Μάριου Ποντίκα (2013)

Κύριε Λαυρέντζο, αρχικά πείτε μας τι σας οδήγησε στη Λυσιστράτη του Αριστοφάνη, τι στάθηκε αφορμή για να επιλέξετε να παρουσιάσετε τη συγκεκριμένη αρχαία αυτή κωμωδία στο θεατρόφιλο κοινό των Βρυξελλών; Θα μπορούσαμε να πούμε πως η Λυσιστράτη είναι ένα πολιτικό έργο με διδακτικό χαρακτήρα; Θεωρείται πως το κοινό μας στην πόλη των Βρυξελλών, εν έτει 2024, χρειάζεται ένα τέτοιο θεατρικό έργο;

Κατ’ αρχάς, ευχαριστώ, κύριε Δήμα, για την ευκαιρία που μου δίνετε να απευθυνθώ στο θεατρόφιλο κοινό των Βρυξελλών μέσα από τον έγκριτο ιστότοπό σας. Η ενασχόλησή μου με το αρχαίο δράμα άρχισε στην πράξη από το 2004, όταν ανέβασα στο Θερινό Θέατρο της ιδιαίτερής μου πατρίδας – Μηλιανά Άρτας – την υπέροχη κωμωδία του Αριστοφάνη Εκκλησιάζουσες, με τον τίτλο «Οι γυναίκες στη Βουλή». Το απλό κοινό της παράστασης εκείνης, αποτελούμενο αφενός από τους μόνιμους κατοίκους του χωριού μου, αφετέρου από μεγάλο αριθμό παραθεριστών από όλα τα κοινωνικά στρώματα, μου έδειξε τον δρόμο: ο Αριστοφάνης μιλάει ζωντανά στους συγχρόνους μας όπως μιλούσε στους Αθηναίους της εποχής του (5ος έως 4 ος αιώνας π.Χ.). Και τα θέματά του είναι επίσης ζωντανά. Είχαμε χρησιμοποιήσει τότε τη μετάφραση του Κώστα Ταχτσή, με την οποία ανέβασε μεταξύ άλλων τη Λυσιστράτη του, το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’70, ο αείμνηστος και μέγας του θεάτρου και των γραμμάτων μας Σπύρος Ευαγγελάτος. Στη συνέχεια, το 2017, στο ίδιο θέατρο ανέβασα την Ανδρομάχη του Ευριπίδη και οι εντυπώσεις ήταν παρόμοιες.
Απορούσαν οι πιο καλλιεργημένοι από το κοινό, αλλά και οι πιο απλοί άνθρωποι, για τη φρεσκάδα του λόγου των αρχαίων κλασικών. Αυτό μου θυμίζει τη μεγάλη φράση του Πλουτάρχου, στο έργο του για τον Περικλή, όπου παρατηρεί τα εξής για τη μοντερνικότητα των έργων τέχνης του χρυσού αιώνα του Περικλή, στα οποία συμπεριλαμβάνονται και τα έργα του Αριστοφάνη: «ούτως επανθεί τις καινότης αεί άθικτον υπό του χρόνου διατηρούσα την όψιν, ώσπερ αειθαλές πνεύμα και ψυχήν αγήρω καταμεμιγμένην των έργων εχόντων.» (Λουλουδίζει πάντα σ’ αυτά κάτι το καινούργιο, έτσι ώστε να διατηρείται η έκφρασή τους άθικτη από τον χρόνο, σαν να τα διατρέχει σφριγηλό και αγέραστο πνεύμα και ψυχή).

Με αυτές τις σκέψεις αποφάσισα να αφιερώσω ενάμιση χρόνο από τη ζωή μου για να μεταφράσω και στη συνέχεια να ανεβάσω, με τη θεατρική μου ομάδα ΘΕΣΠΙΣ Βρυξελλών, το κορυφαίο έργο του Αριστοφάνη, που είναι και ένα από τα πιο κορυφαία όλων των εποχών, τη Λυσιστράτη. Στους καιρούς που ζούμε, υπάρχει κι ένας επιπλέον λόγος: πόλεμος αδυσώπητος και μακρόχρονος στην εποχή του Αριστοφάνη, πόλεμος αδυσώπητος και μακρόχρονος στο σήμερα του πλανήτη μας. Ως αντίδοτο στον αμείλικτο πόλεμο ο Αριστοφάνης πρότεινε τη Λυσιστράτη του, στην οποία, πέρα από το αθυρόστομο της κωμωδίας που έχει κατακριθεί από υπερσυντηρητικούς κύκλους, προέχει όπως τονίζουν κριτικοί από όλον τον κόσμο – και θα αναφέρω μια φράση που πήρα από την εισαγωγή του Κώστα Βάρναλη στη μετάφρασή του (1971): Η Λυσιστράτη του Αριστοφάνη «είναι ένα υπέροχο μάθημα πατριωτισμού και ανθρωπιάς. Είναι θερμό κήρυγμα ειρήνης κι αδέρφωσης μεταξύ των Ελλήνων – και παραπέρα μεταξύ όλων των λαών της γης». Σε αυτές τις πλευρές του έργου επικεντρώνεται η παράστασή μας, χωρίς βεβαίως να αγνοεί καμία από τις κωμικές πλευρές του έργου, που φέρνουν άπειρο γέλιο.

Ζαν Κοκτώ «Η δαιμονική μηχανή» (2015)

Κοινωνικές ανησυχίες και καλλιτεχνικές επιδιώξεις: χρειάζεται ο σκηνοθέτης να βρει μία χρυσή ισορροπία μεταξύ των δύο, της έκφρασης και της δημιουργίας;

Δεν ήμουν ποτέ υπέρμαχος του συστηματικά στρατευμένο θεάτρου. Όποιος ασχολείται με την τέχνη πρέπει να τη βάζει πάνω απ’ όλα, διότι όπως λέει ένας άλλος σύγχρονος ποιητής, ο John Keats, όταν έχουμε να κάνουμε μ’ έναν μεγάλο ποιητή – και είναι η περίπτωση με τον Αριστοφάνη – η αίσθηση της Ομορφιάς υπερισχύει έναντι οιασδήποτε άλλης θεώρησης – ή μάλλον ακυρώνει οποιαδήποτε άλλη θεώρηση. Άρα η επιδίωξή μας είναι πρώτιστα καλλιτεχνική, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο καλλιτέχνης είναι ξένος προς τα προβλήματα της κοινωνίας και του καιρού του. Ούτε να ξεχνούμε ότι ζούμε σε μια χώρα που γεννήθηκε μέσα σ’ ένα θέατρο: Στις 25 Αυγούστου 1830, για όσους δεν τυχαίνει να το γνωρίζουν ή να το θυμούνται, κατά τη διάρκεια της παράστασης της όπερας «Η Μουγκή του Portici» στο Théâtre de la Monnaie, σε λιμπρέτο του Eugène Scribe, ο ηθοποιός απάγγελλε το τετράστιχο «Αγάπη της πατρίδας ιερή, / δώσε μου υπερηφάνεια και τόλμη. / Στη χώρα μου που οφείλω τη ζωή, / για λευτεριά της θα παλέψω ακόμη.» (μετάφραση δική μας). Τότε οι θεατές ξεσηκώθηκαν, έκαναν το θέατρο άνω κάτω, αφόπλισαν την ένοπλη φρουρά και βγήκαν στους δρόμους να κηρύξουν την ανεξαρτησία του Βελγίου.
Δεν χρειάζεται ο ηθοποιός να γίνει επίμονος κράχτης για τα θέματα του καιρού του. Αβίαστα μέσα από την τέχνη θα φανούν τα προβλήματα και θα πλησιάσει η κάθε κοινωνία προς τη λύση τους.

«Η τρίτη όψη του νομίσματος» από την θεατρική ομάδα ΘΕΣΠΙΣ (2016)

Ποια απάντηση μπορεί να δώσει στη σύγχρονη εποχή το ερώτημα «Τι θα κάνουμε αν δεν τελειώσει ο πόλεμος;». Ποια είναι η δική σας απάντηση και τελικά μήπως μιλάμε για παραπάνω από έναν «πόλεμο»;

Είναι μια από τις πιο δύσκολες ερωτήσεις σας, διότι πώς θα μπορούσε να εξαρτάται από εμάς το αν και πότε θα τελειώσει ένας πόλεμος πίσω από τον οποίο κρύβονται πανίσχυρες δυνάμεις και πανίσχυρα συμφέροντα; Το ίδιο άλλωστε συνέβαινε και στην εποχή του Αριστοφάνη. Όμως μια προσεκτική ανάγνωση της Λυσιστράτης μάς δίνει μια αρκετά ικανοποιητική απάντηση. Είναι μια σκηνή στην οποία δεν δίδεται πάντοτε η δέουσα σημασία στις παραστάσεις. Πρόκειται για τους στίχους 1014-1071 οι οποίοι αποτελούν το λεγόμενο τρίτο στάσιμο των χορών. Στους στίχους αυτούς επιτυγχάνεται συμφιλίωση γυναικών και ανδρών μέσα στην ίδια την Αθήνα.
Πράγματι, μέχρι το σημείο αυτό, η διαμάχη μεταξύ ανδρών και γυναικών είναι σκληρή και άγρια. Εκεί όμως, με μια πρώτη κίνηση εκ μέρους των γυναικών, τα πράγματα αλλάζουν, και στο τέλος του στασίμου οι Χοροί ενώνονται και παραμένουν ενωμένοι μέχρι το τέλος του έργου. Αν λοιπόν οι «εξωτερικοί πόλεμοι» δεν τελειώσουν, ας σταματήσουμε τουλάχιστον τους «εσωτερικούς πολέμους», τους πολέμους μέσα στην ίδια τη χώρα. Η παρατήρηση αυτή δένει με το επόμενο ερώτημά σας, στο οποίο και έρχομαι αμέσως.

Όσκαρ Γουάιλντ «Η σπουδαιότης να λέγεσαι Έρνεστ» (2014)

Πως μπορεί η τέχνη να προκαλέσει μια ουσιαστική αντίδραση στην καθημερινή κατανάλωση εικόνων φρίκης που όλοι σιωπηρά ή όχι αποδεχόμαστε, μέσα από τα ΜΜΕ και τα social media;

Από τη δικηγορική μου καριέρα στα 25-30 μου, δίπλα σε έναν από τους μεγαλύτερους ποινικολόγους της Ελλάδας, παρατήρησα κάτι που ισχύει πάγια: ένα βασικό μέλημα των εγκληματιών είναι να γίνουν πρωτοσέλιδο στις εφημερίδες. Αν τα ΜΜΕ και τα social media τους αφιερώσουν λιγότερο χώρο, φρονώ ότι θα περιοριστεί και η έφεση προς το έγκλημα. Ο χώρος αυτό που θα θα εξοικονομηθεί από τη μείωση της «διαφήμισης των εγκληματιών», ας αφιερωθεί στην τέχνη με όλες της τις μορφές. Έτσι θα συνηθίσει και το κοινό να ζητά «λιγότερο αίμα» στις τηλεοπτικές και ιντερνετικές εικόνες και περιγραφές, και περισσότερη ομορφιά στον λόγο, στη ζωή, στον έρωτα και όχι στον θάνατο. Ήδη η Λυσιστράτη το είχε καταλάβει αυτό: στα είκοσι χρόνια του πολέμου που προηγήθηκαν του ομώνυμου έργου του Αριστοφάνη, οι πολίτες-στρατιώτες είχαν εθιστεί στην «ηδονή του αίματος». Η Λυσιστράτη, με την ερωτική της απεργία, τους καλεί να εστιάσουν στην ηδονή του έρωτα και της ζωής, απειλώντας τους ότι δεν θα την έχουν εάν επιμένουν στο κυνήγι του αίματος που αντιπροσωπεύει ο πόλεμος. Θα μπορούσαν οι άνδρες να αγνοήσουν την απειλή της και να συνεχίσουν αδίστακτα τον πόλεμο; Κατά τη γνώμη μου όχι, διότι η δύναμη της αγάπης και της ειρήνης είναι ισχυρότερη από τη δύναμη του πολέμου και του θανάτου. Είναι, νομίζω, το καίριο μήνυμα που παίρνουμε από τη Λυσιστράτη.

«Η επίσκεψη της Κυρίας από τα παλιά» από την θεατρική ομάδα ΘΕΣΠΙΣ (2012)

Ποιο ήταν το κύριο μέλημα σας στην σκηνοθετική απόδοση του έργου αυτού; Ποια είναι τα σημεία που χρήζουν προσοχής όταν κάποιος επιλέγει να ανεβάσει Αριστοφανικό έργο; Γνωρίζω πως, όπως κάνετε στην προετοιμασία κάθε θεατρικής παράστασης, έτσι και για τη Λυσιστράτη, έχετε αφιερώσει πολύ χρόνο στην κατανόηση του κειμένου το οποίο έχει χαρακτηριστεί ως ανατρεπτικό, αναρχικό και άλλα. Ποια ήταν η προσωπική υπεραξία που κερδίσατε από αυτή τη σπουδή; Ποια ήταν η μεθοδολογία προσέγγισης του αρχαίου κείμενου στην προσπάθεια μεταφορά της στην νεοελληνική γλώσσα;

Ένωσα κάποια από τα ερωτήματά σας (χωρίς να τα αλλάξω στο παραμικρό), διότι νομίζω ότι είναι αλληλένδετα. Χωρίς κατανόηση, όσο πιο πλήρη γίνεται, του πρωτότυπου κειμένου – του αρχαίου στην περίπτωσή μας, δεν μπορεί να υπάρξει σωστή σκηνοθεσία. Από τις παραστάσεις που έχω δει της Λυσιστράτης, άλλες μεν προσθέτουν στις αθυροστομίες του Αριστοφάνη άλλες τόσες ή και περισσότερες, με τη σκέψη ότι θα προκαλέσουν ακόμα περισσότερο γέλιο και ότι αυτό θα είναι η καλύτερη επιδίωξη της σκηνοθεσίας‧ άλλες πάλι λογοκρίνουν και τις υπάρχουσες στον Αριστοφάνη αθυροστομίες, με υποτιθέμενο σκοπό να κάνουν το έργο «ηθικότερο». Θεωρώ λανθασμένες και τις δύο αυτές τάσεις. Ο Αριστοφάνης ούτε ανάγκη περισσότερου γέλιου έχει ούτε περισσότερης δήθεν ηθικής, όταν αντιπαραθέτει τον έρωτα με τις γνήσιες λέξεις του στην κτηνωδία του πολέμου.

Αποφάσισα λοιπόν να μεταφράσω, για πρώτη φορά πλήρες αρχαίο έργο, κατευθείαν από το πρωτότυπο. Η εμπειρία μου είναι ανεκτίμητη. Υπάρχει και μια άλλη διάσταση – που είναι και σκηνοθετική – αλλά συχνά αγνοείται: Το έργο του Αριστοφάνη είναι ποιητικό, άρα ποιητική πρέπει να είναι και η απόδοσή του στη νεοελληνική μας γλώσσα. Με ομοιοκαταληξία; Όχι υποχρεωτικά, όμως ναι αν αυτή βγαίνει αβίαστα και ομορφαίνει περισσότερο τον θεατρικό λόγο. Ο ενθουσιασμός των ηθοποιών της παράστασης για το κείμενο επιβεβαίωσαν για μένα την επιλογή μου και έκανα μία περαιτέρω κίνηση: Η μετάφρασή μου εκδόθηκε σε βιβλίο από τις εκδόσεις Παπαζήση, τις οποίες θερμά ευχαριστώ, και θα διατίθεται στους θεατές στην είσοδο του θεάτρου.

Και για να απαντήσω και στο ερώτημά σας ποια ήταν η προσωπική υπεραξία που κέρδισα από αυτή τη σπουδή του αρχαίου κειμένου, είναι ότι, μετά από πολλούς μήνες, μέρες και νύχτες σπουδής, κατόρθωσα να νιώσω την ανάσα του Αριστοφάνη, κάτι που το θεωρώ ανεκτίμητο, και αυτό προσπαθώ να μεταδώσω στους ηθοποιούς και στους θεατές: Ένας ωραίος άνθρωπος που περνάει από το χωνευτήρι της τέχνης τα κύρια προβλήματα του καιρού του, που μας διδάσκει κάνοντάς μας να γελάμε με τα ίδια μας τα ελαττώματα, ένας άνθρωπος γεμάτος χάρη
και χιούμορ, ένας άνθρωπος, τέλος, για τον οποίο ο Πλάτων είπε «Οι Χάριτες, γυρεύοντας ναό γερό, που να μην πέσει, για να καθίσουν μέσα, βρήκαν την ψυχή του Αριστοφάνη.»

Ύστερα λοιπόν από την ερμηνεία του κειμένου και το σχηματισμό του προσωπικού οράματος του σκηνοθέτη για την παράσταση – σύμφωνα με τα παραπάνω, το κυριότερο στη σκηνοθεσία είναι η επιλογή των καλλιτεχνικών συντελεστών και το μοίρασμα μαζί τους αυτού του οράματος. Γι’ αυτά θα μιλήσουμε με αφορμή την επόμενη ερώτησή σας.

Εορτασμός Παγκόσμιας Ημέρας Θεάρτου 2019

Κύριε Λαυρέντζο, πείτε μας δύο λόγια για την επιλογή των ηθοποιών και λοιπών καλλιτεχνικών συντελεστών με τους οποίους θα συνεργαστείτε σε αυτό το θεατρικό εγχείρημα για τις πέντε παραστάσεις που θα απολαύσουμε στα τέλη Μαΐου. Ποιες είναι οι βασικές οδηγίες σας προς αυτούς;

Σε κάθε παράσταση, ξεκινώ από τις «βασικές κολόνες» που θα στηρίξουν το όλο οικοδόμημα. Για κάθε ηθοποιό έχω μια-δυο λέξεις που καθρεφτίζουν τον ρόλο του. Για τη Λυσιστράτη, έχω τη λέξη «ηγέτιδα». Όλα όσα περιέχει η λέξη ηγέτης τα βρήκα στην Άρτεμη Χατζή, με την οποία συνεργάζομαι εδώ και 14 χρόνια. Για τον επόμενο, κατά σειρά εμφάνισης, γυναικείο ρόλο, την Καλονίκη, που εκπροσωπεί τη χαρά της ζωής, βρήκα τη Μαρία Δελάκη που ανταποκρίνεται πλήρως στις απαιτήσεις του ρόλου. Στη συνέχεια, η Ανδριάνα Ασημακοπούλου, ως Μυρρίνη, ενσαρκώνει αφενός μια ερωτική γυναίκα της πρώτης σκηνής του έργου, αφετέρου την ίδια Αθηναία που κάνει να υποφέρει τον άνδρα της Κινησία (Κωνσταντίνος Μανιάτης) με τις αρνήσεις της στο κρεβάτι. Για την πολύ σημαντική Σπαρτιάτισσα Λαμπιτώ, με τη σπαρτιατική της εκγύμναση, βρήκα την ιδανική Μαρία Μερκούρη, που έχει διατελέσει πρωταθλήτρια Ολυμπιακών αγώνων στο Τάε Κβον Ντο. Η Μαρία Μερκούρη, καινούργια στην ομάδα, κάνει και άλλους ρόλους στο έργο, όπως και η Μαρία Δελάκη και άλλες και άλλοι. Τον ρόλο του Αθηναίου Πρόβουλου, ενός από τους δέκα της προσωρινής κυβέρνησης της Αθήνας, τον εμπιστεύτηκα στον εμπειρότατο και πάντα διακεκριμένο Βασίλη Μάγνη.

Χρειαστήκαμε επίσης 7 άνδρες και 7 γυναίκες για τους Χορούς. Στους άνδρες (Γέροντες, λέει το έργο) επικεφαλής έχω βάλει κορυφαίο τον αποδειχθέντα αριστοφανικό Τάσο Φιλιππίδη, και επίσης κορυφαίους τους Γιώργη Καταλαγαριανάκη και Αντώνη Καστρισιανάκη. Μέλη του Χορού τους Κωστή Γεραρή, Χάρη Ξενογιάννη, Βασίλη Πούλο και Κωνσταντίνο Μανιάτη. Στον αντίστοιχο Χορό Γυναικών κορυφαίες η Τίνα Χατζηθωμά, Άρτεμις Μενούνου και Αντιγόνη Γιαννάκη. Μέλη οι Μάρθα Σταμπολίδου, Μαρία Μερκούρη, και οι καινούργιες Ναταλία Καπετανάκη και Άννα Ρωμάνου. Ως προς τους άλλους ρόλους που θα παίξουν κάποιοι από τους παραπάνω, στον Κήρυκα Λακεδαιμονίων ο Βασίλης Πούλος, στον Λάκωνα Πρέσβη ο Γιώργος Μαγκλής, στους Αθηναίους Πρέσβεις οι Κωστής Γεραρής και Αντώνης Καστρισιανάκης. Τους υπόλοιπους – και όλους μαζί – θα τους δείτε επί σκηνής (20 πρόσωπα, 38 ρόλοι).

Ένας από τους βασικότερους καλλιτεχνικούς συντελεστές είναι το καθιερωμένο μέλος της ομάδας μας Τάκης Καλατζής, μουσικός, ο οποίος συνέθεσε τα 18 τραγούδια των Χορών (για να τραγουδήστε ίσως και σεις μαζί μερικά!) και τα δίδαξε στους ηθοποιούς. Δεν θα μπορούσε να υπάρξει πιο κατάλληλος τρόπος για να αποδοθεί η ατμόσφαιρα του έργου.
Τα σκηνικά κατασκευάζει η Άντα Σωτηροπούλου, η οποία και σχεδίασε τα κοστούμια, και με βάση τα σχέδιά της πήγαμε και επιλέξαμε από την πολύ πλούσια συλλογή του Βεστιαρίου Αθηνών. Ευχαριστούμε τον κ. Τριανταφύλλου για τη μεταφορά στις Βρυξέλλες. Πρόκειται για κοστούμια που παραπέμπουν στην εποχή του Αριστοφάνη, χωρίς όμως και να ξενίζουν. Τα μακιγιάζ θα μας κάνει η Ελένη Καξερή και την ευχαριστούμε θερμά.

«Καποδίστριας», θίασος ΘΕΣΠΙΣ, (2022)

Πείτε μας επίσης πως φτάσατε στην απόδοση του κειμένου στους γαλλικούς και αγγλικούς υπέρτιτλους τους οποίους πάντα εντάσσετε στις θεατρικές παραστάσεις της ομάδας ΘΕΣΠΙΣ;

Οι υπέρτιτλοι, πράγματι, είναι βασικό χαρακτηριστικό των αραστάσεων του ΘΕΣΠΙ από το 2009 κάθε χρόνο, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Έχουμε και φέτος διπλούς υπέρτιτλους (γαλλικά, αγγλικά), και με αυτούς η παράσταση γινεται τρίγλωσση: ελληνικά από τους ηθοποιούς και αγγλικά-γαλλικά από την οθόνη, σε συγχρονισμό με τα λόγια των ηθοποιών. Έτσι όχι μόνο οι μη ελληνόγλωσσοι συγγενείς των ηθοποιών μπορούν να τους παρακολουθήσουν και αυτοί άνετα, αλλά και οποιοσδήποτε στο Βέλγιο μπορεί να έρθει στην παράστασή μας και να μην έχει πρόβλημα να την παρακολουθήσει. Δεν χρειάστηκε να μεταφράσω εγώ το κείμενο στα αγγλικά και γαλλικά, διότι υπάρχουν πολλές έγκριτες μεταφράσεις σε αυτές τις δύο γλώσσες. Απλώς έπρεπε να κάνω μια επιλογή από τις παλαιότερες, που έχω και το δικαίωμα να τις χρησιμοποιήσω χωρίς πληρωμή πνευματικών δικαιωμάτων. Τέλος, στα σημεία που οι μεταφράσεις αυτές αποκλίνουν από τη νεοελληνική μετάφραση της παράστασης (τη μετάφρασή μου), έπρεπε να τις εναρμονίσω με αυτή, πράγμα το οποίο έκανα.

«Τα τέσσερα πόδια του τραπεζιού», θίασος ΘΕΣΠΙΣ, (2022)

Λυσιστράτη του Αριστοφάνη: Από τις πολλές παραστάσεις που μέχρι σήμερα έχουν παιχθεί ποια ή ποιες κρατάτε στη μνήμη σας και γιατί;

Ως πιο «κλασική» κρατώ την παράσταση του Εθνικού Θεάτρου από το 1957 μέχρι το 1980, σε σκηνοθεσία Αλέξη Σολομού, με Λυσιστράτη τη Μαίρη Αρώνη. Επίσης την παράσταση του Σπύρου Ευαγγελάτου, στην οποία προαναφέρθηκα, οι δε ηθοποιοί της ήταν όλοι άνδρες, περιλαμβανομένων και αυτών που έπαιζαν τους γυναικείους ρόλους. Λυσιστράτη ο Λευτέρης Βογιατζής. Δεν είμαι αντίθετος στο να παίζουν άνδρες όλους τους ρόλους, είμαι όμως σαφώς αντίθετος στο να παίζει ειδικά και μόνο τον ρόλο της Λυσιστράτης ένας άνδρας – όπως συνέβη με τον Θ. Καρακατσάνη και τον Λ. Λαζόπουλο: κάνοντας μια τέτοια επιλογή είναι σαν να λέμε ότι τους άλλους γυναικείους ρόλους μπορούν να τους παίξουν γυναίκες, αυτόν όμως της πρωταγωνίστριας μόνο ένας καλός ηθοποιός-άνδρας, οπότε καταστρέφουμε όλη τη λογική του έργου που θέλει τη γυναίκα Λυσιστράτη να δαμάζει τους πάντες. Τέλος, εξαιρετική επίσης στην παράσταση του Εθνικού το 2004 η Λύδια Κονιόρδου, σε σκηνοθεσία και απόδοση κειμένου Κώστα Τσιάνου.

Εορτασμός Παγκόσμιας Ημέρας Θεάτρου (2023)

ΕΙΣΙΤΗΡΙΑ :

-ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΛΑΤΦΟΡΜΑΣ MORE, ΕΔΩ
-ΣΤΟΝ ΠΕΡΙΠΛΟΥ (rue Froissart 115, τηλ. 02 2309335)
-ΑΠ΄ ΕΥΘΕΙΑΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΟΥΣ ΗΘΟΠΟΙΟΥΣ

ΛΥΣΙΣΤΡΑΤΗ, του Αριστοφάνη (411 π.Χ.) από τον θίασο ΘΕΣΠΙΣ.
Αφιερωμένη στην Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας

23-27 Μαΐου 2024
Comédie Royale Claude Volter
Avenue des Frères Legrain 98, 1150 Bruxelles

Περισσότερες πληροφορίες, ΕΔΩ. 

Φωτογραφίες: Newsville.be

The post Αριστείδης Λαυρέντζος: «Κατόρθωσα να νιώσω την ανάσα του Αριστοφάνη» appeared first on .

Θεωρείται ένα από τα παλιότερα και χαρακτηριστικότερα αντιπολεμικά έργα. Η υπόθεση έχει να κάνει με τη σεξουαλική απεργία που κηρύσσουν οι γυναίκες της Αθήνας και της Σπάρτης, προσπαθώντας έτσι να πείσουν τους άντρες τους να σταματήσουν τον Πελοποννησιακό Πόλεμο.

Λυσιστράτη

Η νέα παράσταση του Thierry Debroux είναι μέρος της δυναμικής των παραστάσεων στο Théâtre Royal du Parc. Στη σκηνή, δέκα ηθοποιοί παίζουν σε ένα μνημειακό σκηνικό που χρησιμεύει ως φόντο για πολλά βίντεο-εφέ. Πολύ ελεύθερα εμπνευσμένη από το πρωτότυπο έργο, η παράσταση απευθύνεται σε ένα όσο το δυνατόν ευρύτερο κοινό. Το κείμενο – πλήρως αναδιαμορφωμένο – αναφέρεται στο ζήτημα των ανισοτήτων των φύλων στην κοινωνία μας και σε ολόκληρο τον κόσμο.

Με τους Béatrix Ferauge, Margaux Frichet, Océa Gonel, Charlotte De Halleux, Noémie Maton, Tiphanie Lefrançois, Alex Lobo, Guy Pion, Emma Seine, Anouchka Vingtier.

Lysistrata

Παραστάσεις ως τις 14 Οκτωβρίου 2023

Théâtre Royal du Parc
Rue de la Loi 3, 1000 Bruxelles

Τρίτη ως Σάββατο στις 8:15 μ.μ. 
Κυριακή στις 15:00
Την Τρίτη 10/10, Πέμπτη 12/10 και Σάββατο 14/10, στις 3:00 μ.μ. 

Εισιτήρια, εδώ

The post Λυσιστράτη: σεξουαλική απεργία με φόντο την Ακρόπολη, στο Théâtre Royal du Parc appeared first on .

Το έργο αυτό γράφτηκε το 388 π.Χ., μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο στην Αθήνα, σε μια περίοδο γενικευμένης κρίσης (οικονομικής, κοινωνικής και ηθικής). Σχολιάζει με εύθυμο τρόπο ένα σημαντικό κοινωνικοπολιτικό θέμα, που παραμένει επίκαιρο: γιατί τα χρήματα δεν επιστρέφουν, όπως θα έπρεπε, ως ανταμοιβή για την εργασία τους στους δίκαιους και τίμιους, αλλά συχνά καταλήγουν στα χέρια ανέντιμων, απατεώνων και τεμπέληδων;

Η θεά Τύχη δεν έχει εισέλθει ακόμα στη σκηνή κατά τις συνήθειες της εποχής, είναι όμως ο θεός Πλούτος, τυφλός, που θα ερωτηθεί για αυτή την αδικία. Ο Αριστοφάνης μας δίνει μια ιστορία … αρκετά διδακτική και απίστευτη.

Σκηνοθεσία: Ειρήνη ΧΑΛΚΙΑ
Σκηνογραφία: Agnès DOUTSI
Μουσική: Everton RODRIGUES
Ρήγα: Alain Cantillana
Αφίσα: Θεόδωρος Κασσάπης
Μακιγιάζ: Ίρις Ιωακειμίδου

Παίζουν (με σειρά εμφάνισης):

Στάθης ΠΑΠΑΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟΣ
Κωνσταντίνος ΤΣΙΓΚΑΡΑΣ
Thierry CLOES
Philippe SASSOYE
Eric DELANGE
Jan MACHIELSEN
Μαρία ΠΑΤΑΚΙΑ
Γιαννα ΚΥΡΙΑΚΟΥΔΗΣ
Giacomo INGOGLIA
Toulomt DZELILI
Martin VANDENHEEDE
Mathieu LEONARD
Eliza DZELILI

8, 9 και 10 Φεβρουαρίου στις 20.00, Κυριακή 11 Φεβρουαρίου στις 16.00
ESPACE SCARABAEUS , tél. 02/215 43 29 
19-27, rue Creuse, 1030 Bruxelles (Schaerbeek)

Εισιτήριο: 14,00 ευρώ (ενήλικες) και 10,00 ευρώ (γκρουπ, φοιτητές, ηλικιωμένοι, άνεργοι)

Πληροφορίες / Κρατήσεις: μέσω SMS στον αριθμό 0472/35 29 40 ή μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου: scarab@scarabaeus.net www.scarabaeus.net

Το έργο είναι κατάλληλο για παιδιά από 10 ετών.  Διάρκεια παράστασης: 2 ώρες (με παύση)

—————————————————————————————————————————————-

Le mot Ploutos (πλούτος) signifie richesse. La pièce avec ce titre a été écrite et représentée pour la première fois en 388 av.J.C., après la guerre de Péloponnèse, a Athènes, dans une période de crise générale (économique, sociale et morale) ; elle aborde d’une manière amusante une question sociopolitique importante, toujours d’actualité : pourquoi l’argent ne revient pas, comme il se devait, aux honnêtes gens et aux justes, en récompense de leur travail, mais se retrouve souvent entre les mains des gens malhonnêtes, des roublards et des paresseux qui en tirent les bénéfices de sa propriété.

La déesse FORTUNE n’est pas encore entrée en scène dans les mœurs et les coutumes de l’époque, mais c’est le dieu Ploutos, étant aveugle, qui sera mis en cause pour cette injustice. Aristophane prend le plaisir de nous façonner une histoire … assez didactique et extraordinaire !

Un Athénien, bon citoyen et raisonnable, père de famille, au nom de Chrémylos (=Toussicard), nourrit le projet grandiose de rendre heureux tous les gens justes et honnêtes, en aidant le dieu Ploutos de recouvrer la vue. La pauvreté s’y oppose en plaidant la cause du travail comme source d’équilibre social et moral. Si les gens deviennent subitement et facilement riches, ils ne voudront plus travailler comme avant, et la société sera privée de tous les avantages et les ouvrages de l’artisanat qui est le pilier de l’économie urbaine.

Si les paysans ne travaillent plus la terre, les ressources agricoles manqueront aussi à tous, et les gens deviendront voleurs et cambrioleurs, afin de s’accaparer facilement des biens d’autrui.

Avoir de l’argent et de la richesse facile sape la santé morale et physique de la société. Le rêve de Chrémylos est réalisé grâce au dieu Asclépios qui guérit le dieu aveugle dans son sanctuaire. La félicité semble combler la maison de Chrémylos,

qui n’oublie pas ses amis, mais ce n’est pas le cas pour tous les Athéniens. Des exemples frappant de ce retournement de la situation illustrent bien les dangers et les limites, voire les revers du miracle de l’enrichissement inattendu et de ce bonheur extraordinaire. Des solutions raisonnables doivent être trouvées d’urgence afin que le rêve d’un homme honnête puisse s’accommoder avec une réalité sociopolitique plus contraignante, sans amener des rixes et des souffrances aux citoyens.

Cette pièce sera présentée à l’Espace Scarabaeus, du 8 au 11 février 2018. C’est l’occasion de marquer ainsi le 25ème anniversaire de la création du Théâtre Scarabaeus qui n’a pas connu à ce jour la générosité du dieu aveugle ! Espérons que Ploutos recouvrant sa vue au sein du sanctuaire de Scarabaeus, lui en sera reconnaissant !

DATES : du 8 au 10 février 2018 à 20h.00, le dimanche 11 février à 16h.00

Mise en scène : Irène CHALKIA
Scénographie : Agnès DOUTSI
Musique : Everton RODRIGUES
Régie : Alain Cantillana
Affiche : Theodoros Kassapis
Maquillage : Iris Ioakeimidou

Avec la participation des acteurs (par ordre d’entrée en scène) :

Stathis PAPASTATHOPOULOS
Konstantinos TSIGKARAS
Thierry CLOES
Philippe SASSOYE
Eric DELANGE
Jan MACHIELSEN
Maria PATAKIA
Yanna KYRIAKOUDIS
Giacomo INGOGLIA
Toulomt DZELILI
Martin VANDENHEEDE
Mathieu LEONARD
Eliza DZELILI

Prix des places : 14,00 euros (adultes) et 10,00 euros (groupes, étudiants, seniors, chômeurs)

Info/ Réservations : par SMS au No 0472/35 29 40 ou par email : scarab@scarabaeus.net www.scarabaeus.net

Spectacle accessible aux jeunes (à partir de 10 ans) – durée du spectacle : 2 heures (avec entracte)

ESPACE SCARABAEUS , tél. 02/215 43 29
19-27, rue Creuse, 1030 Bruxelles (Schaerbeek)

Trams : 92 (arrêt Eglise St-Servais) et 25 (arrêt Robiano), bus 59 (arrêt Hermann)

The post Ο Πλούτος του Αριστοφάνη, από την Ειρήνη Χαλκιά στο θέατρο Scarabaeus appeared first on .