Ο Ι.Α.Καποδίστριας με τη ματιά Ρώσων διανοητών

Γράφει ο Διονύσης Καλαμβρέζος*

Οι σύγχρονοί του στη Ρωσία όπου έζησε και έκανε μια μοναδική επαγγελματική καριέρα στη ρωσική διπλωματική υπηρεσία την ταραχώδη περίοδο 1809-1822, με τους ναπολεόντειους πολέμους και το Συνέδριο της Βιέννης, θυμούνται τον Καποδίστρια ως έναν ήσυχο, ντροπαλό και ευγενικό άνθρωπο, που φαινόταν μάλλον ασυνήθιστος για τα αριστοκρατικά σαλόνια της Αγίας Πετρούπολης της εποχής.**

Ήταν λεπτός, μάλλον ψηλός, ντυμένος εξ ολοκλήρου στα μαύρα, με το χλωμό πρόσωπό του να αποτελεί δείγμα ελληνικής ανδρικής ομορφιάς. Η σκούρα ενδυμασία και η χλωμή, κλασική φιγούρα ζωντάνευαν από εκφραστικά, μεγάλα μαύρα μάτια, που η αυστηρότητά τους απαλυνόταν από τη λευκότητα της γραβάτας και των προσεκτικά χτενισμένων μαλλιών του. Ορισμένες βασικές ιδιότητές του – καλοσύνη, σεμνότητα, εργατικότητα, καλλιέργεια και ευφυΐα – διαμόρφωσαν και το στυλ εργασίας του και της ευρύτερης προσέγγισής του στα σύνθετα θέματα, το οποίο συνίστατο σε προσεκτική αναζήτηση συμβιβασμού και συμφωνίας μεταξύ όλων των μερών.

Ο Καποδίστριας απέδιδε κατά κανόνα την έκρηξη των κρίσεων και των επαναστάσεων της εποχής του στα πολιτικά λάθη κυβερνήσεων που είχαν εγκαθιδρύσει τυραννικά ή άδικα καθεστώτα, στις αδικίες και προκλήσεις της απολυταρχίας, στην αύξηση των ανισοτήτων, στην κακή οικονομική κατάσταση, στην κακοδιοίκηση, στις διώξεις των φιλελεύθερων, ενίοτε μετριοπαθών ή ριζοσπαστών αντιπάλων των καθεστώτων. Τέτοιες κυβερνήσεις δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν ούτε στα ζητήματα των υπηκόων τους ούτε στις λειτουργίες τους στην εξωτερική ή την εσωτερική πολιτική σκηνή.

Εν τούτοις φαίνεται να εξετάζει μετά τις επαναστάσεις του 1820 και τις απόψεις που κυριαρχούσαν σε κύκλους της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, συμπεριλαμβανομένων και διπλωματών, σύμφωνα με τις οποίες οι επαναστάσεις ήταν αποτέλεσμα συνομωσιών επαναστατών, καρμπονάρων, μυστικών εταιρειών και αξιωματικών που εκμεταλλεύονταν την πλειοψηφία των στρατιωτών και των λαϊκών μαζών.

Ο Καποδίστριας έχει χαρακτηριστεί είτε υποστηρικτής της πεφωτισμένης μοναρχίας/ δεσποτείας, είτε της συνταγματικής μοναρχίας/ δημοκρατικής διακυβέρνησης, καθώς και της ανάπτυξης της φιλελεύθερης εξωτερικής πολιτικής της Ρωσίας κατά την περίοδο 1815-1822. Όλες σχεδόν οι θεωρήσεις συγκλίνουν ότι ο Καποδίστριας πίστευε ότι η ανώτατη εκτελεστική εξουσία πρέπει να είναι ισχυρή και να μπορεί να δρα απερίσπαστη, ώστε ο κάτοχος της να μπορεί να αντιταχθεί στην κοινή γνώμη και να εφαρμόσει αντιδημοφιλείς μεταρρυθμίσεις, όταν ήταν απαραίτητες, και να τις ολοκληρώσει.

Ο ανδριάντας του Ιωάννη Καποδίστρια στο Ναύπλιο (έργο Μιχάλη Τόμπρου, 1932).

Ο Καποδίστριας, αν και θεωρούσε αποτελεσματικότερη την ισχυρή, πεφωτισμένη και απερίσπαστη εξουσία, φαίνεται πάντως ότι ακολουθούσε πραγματιστικές και μη δογματικές προσεγγίσεις που ενίοτε φαίνονται «φιλελεύθερες», «προοδευτικές» ή και «συντηρητικές» ή «αυταρχικές», επηρεασμένες από τον Διαφωτισμό, αλλά και ρεαλιστικά κινούμενες εντός του πολιτικού και ιστορικού πλαισίου της εποχής, των ισορροπιών και των ανταγωνισμών των Μεγάλων Δυνάμεων, της νέας πραγματικότητας και των κοινωνικών δυνάμεων εντός των κρατών. Σε αυτή την ευέλικτη, σύνθετη προσέγγιση, περίοπτη θέση έχει η προσπάθεια ορθότερης διαχείρισης της επιδίωξης εκ μέρους του της ανεξαρτησίας της Ελλάδος.

Παρά την προσήλωσή του στις αρχές της μοναρχικής εξουσίας, ο Καποδίστριας όχι μόνο δεν ήταν αντίπαλος του Συντάγματος και των δημοκρατικών θεσμών, αλλά οι πολιτικές παρεμβάσεις και τα κείμενά του του εμπεριέχουν συχνά στοιχεία συνταγματικότητας.

Είναι πάγια η θέση του ότι προϋπόθεση για την ομαλή εξουσία του μονάρχη είναι η χορήγηση, μετριοπαθούς Συντάγματος, όχι ως προϊόντος επανάστασης, αλλά άνωθεν, που θα εμπεριέχει τους θεμελιώδεις νόμους της Πολιτείας και θα καθορίζει τα δικαιώματα και τα καθήκοντα του μονάρχη και των υπηκόων του, ώστε να προστατεύονται από την τυραννία και την ανομία.

Οι σχετικές θέσεις του είναι πάντα ιδιαίτερα επεξεργασμένες, καθώς δίνει έμφαση στις συγκεκριμένες πολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες και συνήθειες, το ιστορικό επίπεδο και τις παραδόσεις κάθε χώρας. Για αυτό, ενώ υποστηρίζει και προτείνει Σύνταγμα για την Ισπανία το 1815, κατακρίνει το φιλελεύθερο- επαναστατικό Σύνταγμα του 1812, ως «αποκομμένο από την πραγματικότητα, ακατάλληλο για την Ισπανία που δεν αντιστοιχούσε στα ήθη και τις παραδόσεις του ισπανικού λαού, ταυτοχρόνως μη ρεαλιστικό ως προς τις προκλήσεις της διακυβέρνησης».

Ειδικότερα, εκτός από τον κεντρικό ρόλο του στην Ελβετία το 1813-14, της οποίας οργάνωσε την κρατική υπόσταση και τη διαρκή ουδετερότητα, ως απεσταλμένος του Τσάρου, υποστήριξε τη «Συνταγματική Χάρτα» του 1814 στη Γαλλία, το Σύνταγμα της Πολωνίας του 1815, ενώ προσπάθησε να προωθήσει Συντάγματα και στην Ισπανία, ήδη από την Παλινόρθωση το 1814, και σε ιταλικά κράτη, ιδίως μετά τις επαναστάσεις του 1820-21.

Το γραφείο και το κάθισμα του Ιωάννη Καποδίστρια όπως εκτίθενται στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.

Όμως κατά τον Καποδίστρια, η εισαγωγή φιλελεύθερων και συνταγματικών θεσμών από μόνη της δεν εγγυάται την κοινωνική ειρήνη και δεν μπορεί αυτόματα να αποκαταστήσει τον σεβασμό προς την κυβέρνηση. Η κυβέρνηση πρέπει να διασφαλίζει την ευημερία, τη βελτίωση της ζωής των υπηκόων της και την ικανοποίησή τους.

Ταυτοχρόνως, πέραν της πρόληψης των κρίσεων και των επαναστάσεων και την αποκατάσταση της τάξης ο Καποδίστριας εξέτασε με διεισδυτικό τρόπο τα ευρύτερα προβλήματα των χωρών που επίσης έπρεπε να αντιμετωπισθούν.
Ο Καποδίστριας τόνιζε πάντα στα κείμενά του τη σημασία των μελετημένων μεταρρυθμίσεων για επίτευξη προόδου και σταθερότητας. Αντιλαμβανόμενος όμως ότι τα αποτελέσματα ορισμένων μεταρρυθμίσεων θα εκδηλωθούν πλήρως σε μεγάλο χρονικό διάστημα, θεωρούσε ότι κύριο κριτήριο για τον έλεγχο της αποτελεσματικότητας ορισμένων μέτρων είναι η μετριοπάθεια, η βιωσιμότητα, η προώθηση των βασικών στόχων και η ικανοποίηση όλων των μερών.

Ο Καποδίστριας, έδινε πάντα μεγάλη σημασία στην κοινή γνώμη και την ανάγκη σεβασμού της εκ μέρους της εξουσίας. Γνωρίζοντας ότι κάθε πολιτικό γεγονός προκαλεί μια ορισμένη απήχηση στη κοινωνία, που μπορεί να είναι καταλυτική για την επιτυχία ή αποτυχία ενός προτεινόμενου μέτρου, θεωρούσε σκόπιμη την πλήρη ενημέρωση της κοινής γνώμης για τις πράξεις και σχέδια της διοίκησης και επέμενε ότι η κυβέρνηση έπρεπε να εξηγεί τις πράξεις της στους υπηκόους της δημοσιεύοντας και σχολιάζοντας τα διάφορα μέτρα. Όπως έλεγε, ορισμένες πολιτικές πράξεις, ακόμη και οι πιο ορθές είναι καταδικασμένες σε αποτυχία, εάν έχει σχηματιστεί αρνητική κοινή γνώμη για αυτές, ενώ άλλες προτάσεις μπορούν να επιτύχουν, αν υποστηρίζονται από τον πληθυσμό.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται, σε κάποιο μέτρο, η ευνοϊκή στάση του σε διανοούμενους της εποχής του που θα μπορούσαν να προωθήσουν αποτελεσματικότερα κάποιες ιδέες ή σχέδια. Θεωρούσε το κομψό ύφος των έργων τους και τις ρητορικές τους ικανότητες σημαντικό μέσο πειθούς τόσο στο εσωτερικό, όσο και στη διπλωματική εργασία.

Τα ανωτέρω συνδέονται με την επανειλημμένη επίκλησή του στην κατανόηση και προσαρμογή στις κρατούσες συνθήκες, που δεν ταυτίζονται πάντα με τις προηγούμενες. Θεωρούσε ότι η κατάσταση στην Ευρώπη είχε αλλάξει μετά τη γαλλική επανάσταση και τους ναπολεόντειους πολέμους και οι διάφορες απολυταρχικές παλινορθώσεις, χωρίς λήψη υπόψη των νέων συνθηκών και υιοθέτηση κάποιων συνταγματικών πλαισίων, δεν θα είχαν επιτυχία και βιωσιμότητα, ούτε κοινωνική και οικονομική αποτελεσματικότητα για την πρόοδο των χωρών.

Έχοντας ισχυρή αίσθηση του ιστορικού χρόνου, ο Καποδίστριας πίστευε ότι τα πολιτικά γεγονότα και οι διαδικασίες έχουν ιστορικούς λόγους και καταβολές και είναι εξαιρετικά δύσκολο να αλλάξουν σε σύντομο χρονικό διάστημα. Θεωρούσε ότι τα γεγονότα του παρόντος είναι το αποτέλεσμα των γεγονότων που προηγήθηκαν. Επομένως, για να κρίνουμε για ορισμένα γεγονότα, είναι απολύτως απαραίτητο να κατανοήσουμε τα προηγούμενα.

Η δημιουργία ενός «συστήματος συλλογικής ασφαλείας» και αρχικώς «ηθικής», και όχι κατασταλτικής αντίδρασης στις επαναστάσεις και τις κρίσεις, αναπτύχθηκε από τον Καποδίστρια ως ενδεχόμενη βάση για περαιτέρω ανάπτυξη και ενίσχυση των διεθνών σχέσεων, της ευρωπαϊκής ενοποίησης ή του διεθνούς δικαίου. Δεν είναι υπερβολικό να λεχθεί ότι η «ευρωπαϊκή ενότητα/συμμαχία», και το «σύστημα συλλογικής ασφάλειας» που πρότεινε μαζί με τον Τσάρο Αλέξανδρο Α’ υπήρξαν μεγάλη καμπή στην αντίληψη και εξέλιξη των διεθνών σχέσεων.

Ο Καποδίστριας τόνιζε ως διπλωματική προτεραιότητα στις διεθνείς κρίσεις τα ειρηνικά συλλογικά μέτρα, σημειώνοντας ότι καταστολή/ένοπλη επέμβαση μπορούσε να επιτραπεί μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, όταν δεν υπήρχαν άλλες λύσεις. Επιπλέον, η συλλογικότητα των ενεργειών θα αποτελούσε εγγύηση ότι δεν θα χρησιμοποιηθούν από μία ή περισσότερες Δυνάμεις για την ικανοποίηση ιδιοτελών συμφερόντων τους. Αυτές οι συλλογικές ενέργειες έπρεπε να πραγματοποιηθούν με βάση την «παγκόσμια ένωση/ συμμαχία» των ευρωπαϊκών δυνάμεων, η οποία, κατά την άποψη του Καποδίστρια, είχε πράγματι διαμορφωθεί ή ήταν υπό διαμόρφωση στην Ευρώπη μετά το 1815.

Η δολοφονία του Καποδίστρια (πίνακας του Διονύσιου Τσόκου)

Ο Καποδίστριας δεν υπήρξε μόνο έναν άνθρωπος που συνέβαλε σημαντικά στην ανάπτυξη της ρωσικής διπλωματίας, υπηρετώντας την από το 1809, αναδειχθείς αργότερα σε Κρατικό Σύμβουλο και προαχθείς σε συν-Υπουργό Εξωτερικών το 1815，αλλά ένας μοναδικός Έλληνας πατριώτης που προώθησε με κάθε τρόπο τα συμφέροντα και την ανεξαρτησία της Ελλάδας. Είτε προσπαθώντας να επηρεάσει τον Τσάρο και άλλους εκπροσώπους Δυνάμεων υπέρ της Ελλάδας, είτε παρέχοντας κάθε αρωγή στην ανάπτυξη των Ελλήνων (αρωγή μέσω της «Φιλομούσου Εταιρείας», αρωγή για σπουδές Ελλήνων φοιτητών, οικοδόμηση εκκλησιών, συγκέντρωση δωρεών για τις ανάγκες της επανάστασης κ.λπ.) είτε ως πρώτος κυβερνήτης της το 1827-1831.

Η μοίρα του Καποδίστρια, ενός ξεχωριστού ανθρώπου, ταυτόχρονα οραματιστή και ρεαλιστή, που συνδύαζε μοναδικά την ακεραιότητα, τις αρχές, την αρετή, την εμπειρία και τη μόρφωση, ήταν δραματική. Δεν βρήκε επαρκή κατανόηση, έστω και αν έφθασε στα ανώτατα αξιώματα, ούτε στη Ρωσία ούτε στην Ελλάδα, όπου πέθανε από χέρια δολοφόνων. Αποδείχθηκε υπερβολικά φιλελεύθερος για τον Ρώσο Τσάρο, ενώ ορισμένοι Έλληνες τον κατηγόρησαν για τάση προς αυταρχικές μεθόδους διακυβέρνησης.

Σήμερα, χιλιάδες δρόμοι, πλατείες, πανεπιστήμια, ιδρύματα, ινστιτούτα κλπ. σε όλη την Ελλάδα φέρουν το όνομά του. Επιπλέον, τριάντα χρόνια μετά τη δολοφονία του, αποφασίστηκε η οικοδόμηση μιας ελληνορθόδοξης εκκλησίας στην Αγία Πετρούπολη προς τιμή του και η χρηματοδότησή της έγινε με προσφορές από όλη τη Ρωσία το 1864. Κατά τη διάρκεια των εορτασμών για την 300ή επέτειο της Αγίας Πετρούπολης, έγιναν τα αποκαλυπτήρια ενός μνημείου για τον Ιωάννη Α. Καποδίστρια, τιμώντας το σπουδαίο έργο και προσφορά του.

————————————-

*O Διονύσιος Καλαμβρέζος είναι ο πρώην πρέσβυς της Ελλάδας στο Βέλγιο
**Το κείμενο αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο Ρώσοι ιστορικοί και διανοητές προσλαμβάνουν και ερμηνεύουν τον Καποδίστρια, ιδίως της περιόδου 1809-1822, όταν υπηρέτησε στη ρωσική διπλωματική υπηρεσία.