Σωκράτης: Η «φιλοσοφημένη» ασχήμια ενός σοφού

Ο Σωκράτης, μία από τις εμβληματικότερες μορφές της αρχαίας φιλοσοφίας, παραμένει μέχρι σήμερα ένα πρόσωπο γεμάτο ερωτήματα. Δεν άφησε γραπτά έργα· τον γνωρίζουμε κυρίως μέσα από τις μαρτυρίες μαθητών του, όπως ο Πλάτωνας και ο Ξενοφώντας. Όμως πέρα από τις ιδέες του για τη δικαιοσύνη, τη δημοκρατία ή τη σχέση του με τους νέους της Αθήνας, υπάρχει και μια πιο προσωπική, σχεδόν απρόσμενη διάσταση: η εμφάνισή του.

Η βελγίδα διδάκτωρ φιλοσοφίας Sandrine Alexandre, μιλώντας στο podcast «Un Jour dans l’Histoire», εστίασε σε αυτήν ακριβώς την πτυχή. Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, ο Σωκράτης δεν ταίριαζε καθόλου με το ελληνικό ιδεώδες της σωματικής ομορφιάς: πλακουτσωτή μύτη, προεξέχοντα μάτια, σαρκώδη χείλη. Μια μορφή που ξένιζε.

Η Sandrine Alexandre συμφωνεί ότι η ασχήμια του ήταν πραγματική, αλλά υποστηρίζει ότι ήταν και… φιλοσοφική. Παραπέμπει στη μαρτυρία του Αλκιβιάδη, ο οποίος τον παρομοίαζε με Σειληνό: άσχημο εξωτερικά, αλλά γεμάτο θησαυρούς στο εσωτερικό. Όπως τα μικρά αγαλματίδια σατύρων που, ανοίγοντάς τα, αποκαλύπτουν πολύτιμα αντικείμενα, έτσι και ο Σωκράτης έκρυβε πίσω από την αντισυμβατική του όψη μια σπάνια πνευματική λάμψη.

Μάλιστα, όπως εξηγεί η βελγίδα ειδικός, ο Σωκράτης δεν φαινόταν να ενοχλείται από την εικόνα του — αντιθέτως, την «καλλιεργούσε». Φορούσε έναν χονδροειδή μανδύα, περπατούσε συχνά ξυπόλητος και δεν ενδιαφερόταν για την περιποίηση ή τη μόδα. Όχι από αμέλεια — έπλενε τα χέρια και τα πόδια του — αλλά από συνειδητή στάση απέναντι σε μια κοινωνία που συνέδεε την αξία με την εξωτερική εμφάνιση.

Ακόμη και την ημέρα της καταδίκης του το 399 π.Χ., όταν κρίθηκε ένοχος για ασέβεια προς τους θεούς της πόλης και «διαφθορά της νεολαίας» και επέλεξε να πιει κώνειο αντί να εξοριστεί, η στάση του είχε συμβολισμό. Λέγεται ότι λούστηκε πριν πεθάνει, για να μη χρειαστεί να πλύνουν το σώμα του οι γυναίκες. Το λουτρό, που για εκείνον ήταν σπάνιο — καθώς τα δημόσια λουτρά συνδέονταν με πρακτικές που δεν τον εξέφραζαν — αποκτούσε εδώ έναν πρακτικό και ηθικό χαρακτήρα, όχι αισθητικό.

Στην πλατωνική σκέψη, η αληθινή ομορφιά δεν βρίσκεται στα σώματα αλλά σε έναν ανώτερο, νοητό κόσμο. Για τον Σωκράτη, εξηγεί η Sandrine Alexandre, η φυσική ομορφιά μπορούσε να αποτελέσει απλώς το πρώτο βήμα, μια αφορμή για να στραφεί κανείς προς μια ανώτερη μορφή κάλλους: την ομορφιά της ψυχής.

«Αν έχεις την τύχη να είσαι όμορφος, καλώς. Αν έχεις την τύχη να συναναστρέφεσαι όμορφους νέους, επίσης καλώς. Αλλά η πραγματική ομορφιά βρίσκεται αλλού», συνοψίζει η βελγίδα ειδικός. Και ίσως εκεί ακριβώς κρύβεται το μυστικό του Σωκράτη: σε μια ασχήμια που έγινε εργαλείο φιλοσοφίας και σε μια ζωή που απέδειξε ότι το ωραίο δεν είναι πάντα αυτό που φαίνεται.

Socrate, ou l’art de faire de sa laideur une leçon de philosophie
La philosophe belge Sandrine Alexandre revisite l’image du sage athénien

On imagine souvent Socrates comme une figure austère, presque mythique. Pourtant, derrière le maître de Plato et le protagoniste des dialogues transmis par Xenophon, se cache un homme à l’apparence déroutante — et parfaitement assumée.

Invitée à revenir sur son ouvrage consacré au philosophe athénien, la chercheuse belge Sandrine Alexandre met en lumière un aspect souvent relégué au second plan: la laideur de Socrate. Nez écrasé, yeux globuleux, lèvres épaisses — tout, chez lui, contrastait avec l’idéal grec d’harmonie corporelle.

Mais pour Sandrine Alexandre, cette laideur dépasse la simple description physique. Elle devient un outil philosophique. Alcibiade le comparait à un Silène: une figure grotesque en apparence, mais renfermant des trésors. Une métaphore puissante pour dire que l’essentiel n’est pas visible au premier regard.

Loin de chercher à corriger son image, Socrate l’accentuait presque. Manteau grossier, pieds nus, absence d’élégance: il cultivait une sobriété provocatrice dans une cité attentive aux apparences. Il ne s’agissait pas de négligence — il se lavait — mais d’un refus de faire du corps un objet de séduction ou de vanité.

Même le jour de sa mort, en -399, condamné pour impiété et corruption de la jeunesse, son geste de se baigner avant de boire la ciguë prend une dimension symbolique. Un acte pratique, presque pudique, loin de toute coquetterie.

Au fond, rappelle la philosophe belge, chez Socrate la beauté véritable ne réside ni dans les traits ni dans les corps. Elle constitue un point de départ vers une autre forme d’élévation: la beauté de l’âme. La grâce physique peut séduire, mais elle n’est qu’un seuil. L’essentiel se joue ailleurs.

Ainsi, la «laideur» de Socrate n’était pas un handicap, mais une posture. Une manière de déplacer le regard, de questionner les normes et d’inviter ses contemporains — et nous avec eux — à chercher le beau là où on ne l’attend pas.