Για πρώτη φορά στη δημοσιότητα φωτογραφίες της εκτέλεσης των 200 στην Καισαριανή

Οι οκτώ μικρού μεγέθους φωτογραφίες εμφανίστηκαν σε διαδικτυακή δημοπρασία στο eBay από πωλητή με έδρα το Βέλγιο. Σύμφωνα με την ανάρτηση, πρόκειται για αναμνηστικά στιγμιότυπα που φέρεται να τράβηξε Γερμανός στρατιωτικός. Δεν υπάρχουν έως τώρα στοιχεία για την ταυτότητά του ούτε για τις συνθήκες υπό τις οποίες λήφθηκαν οι εικόνες. Συγκεκριμένα, σύμφωνα με την περιγραφή της αγγελίας, οι εικόνες φέρονται να προέρχονται από το προσωπικό άλμπουμ του γερμανού αξιωματικού Hermann Hoener, ο οποίος υπηρετούσε σε μονάδα με έδρα τη Μαλακάσα κατά την περίοδο του πολέμου. Η δημοπρασία έχει αναρτηθεί από Βέλγο πωλητή, χωρίς να συνοδεύεται από επίσημα έγγραφα προέλευσης ή τεκμηρίωσης.

Η απουσία σαφούς ιστορικού και αλυσίδας κατοχής (provenance) καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη διερεύνησης από αρμόδιους κρατικούς και επιστημονικούς φορείς, προκειμένου να διαπιστωθεί η γνησιότητα, η ακριβής προέλευση και η ιστορική τους διαδρομή.

Το υλικό δημοσιοποιήθηκε μέσω της σελίδας του ιστορικού Ιάσονα Χανδρινού και της πλατφόρμας Greece at WWII Archives, οι οποίες προχώρησαν στην ανάρτηση και τεκμηρίωσή του. Όπως επισημαίνεται, κατά την περίοδο της Κατοχής πέρασαν από την Ελλάδα εκατοντάδες χιλιάδες Γερμανοί στρατιώτες — μονάδες κατοχής, φρουρές, μέλη των SS, ναυτικοί, αεροπόροι, καθώς και στρατιώτες που κατευθύνονταν προς άλλα μέτωπα ή βρίσκονταν σε ανάρρωση. Πολλοί από αυτούς διέθεταν προσωπικές φωτογραφικές μηχανές και κατέγραφαν συστηματικά πτυχές της καθημερινότητάς τους, αλλά και εικόνες από τους τόπους όπου υπηρετούσαν.

Σύμφωνα με την ίδια επισήμανση, εκατομμύρια φωτογραφίες από τα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου συνεχίζουν μέχρι σήμερα να εντοπίζονται σε ιδιωτικά αρχεία στη Γερμανία και να διακινούνται μέσω δημοπρασιών διεθνώς.

Πρώτες ταυτοποιήσεις θυμάτων

Παράλληλα, συγγενείς εκτελεσθέντων και ερευνητές επιχειρούν τις πρώτες ταυτοποιήσεις προσώπων που εμφανίζονται στα φωτογραφικά καρέ. Με βάση μαρτυρίες, οικογενειακά αρχεία και συγκριτικά στοιχεία, φέρονται να έχουν αναγνωριστεί δύο από τους εκτελεσθέντες: ο Βασίλης Παπαδήμας και ο Ηλίας Ρίζος.

Ο Βασίλης Παπαδήμας, γεννημένος στην Πύλο το 1909, είχε πολεμήσει στο αλβανικό μέτωπο. Συνελήφθη το 1941 και μεταφέρθηκε διαδοχικά σε στρατόπεδα κράτησης, πριν οδηγηθεί τελικά στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής. Η μητέρα του πέθανε από εγκεφαλικό επεισόδιο σαράντα ημέρες μετά την εκτέλεσή του.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι ο εκδότης Δημήτρης Παπαδήμας, ο οποίος σε νεαρή ηλικία εντάχθηκε στην Αντίσταση, παραλίγο να βρίσκεται ανάμεσα στους προς εκτέλεση αγωνιστές της Καισαριανής. Αργότερα εξορίστηκε στη Μακρόνησο.

Η μορφή ενός νεαρού άνδρα που εμφανίζεται χαμογελαστός σε άλλη φωτογραφία αποδίδεται στον Ηλία Ρίζο, αρτεργάτη από τη Λαμία. Συνελήφθη κατά την είσοδο των ιταλικών δυνάμεων στην πόλη, κρατήθηκε αρχικά στις τοπικές φυλακές και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου, πριν εκτελεστεί μαζί με τους υπόλοιπους 199. Τα αδέλφια του, Αποστόλης και Βασιλική, είχαν επίσης αντιστασιακή δράση και συνδέονταν με το ΚΚΕ.

Η διαδικασία ταυτοποίησης συνεχίζεται, με την ελπίδα ότι το υλικό —εφόσον πιστοποιηθεί— θα συμβάλει στη συμπλήρωση ιστορικών κενών και στην αποκατάσταση της μνήμης των προσώπων.

Πολιτικές αντιδράσεις και αιτήματα παρέμβασης

Η δημοσιοποίηση των εικόνων έχει προκαλέσει έντονη συγκίνηση αλλά και πολιτικές παρεμβάσεις, με αιτήματα να περιέλθει το υλικό σε ελληνικά χέρια και να εξεταστεί επιστημονικά.

Το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ) ζητά με ανακοίνωσή του το κράτος να αναλάβει την απόκτηση των φωτογραφικών ντοκουμέντων από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών της Καισαριανής. Όπως επισημαίνει, οι φωτογραφίες «αποτελούν ιστορικά τεκμήρια και ντοκουμέντα ανεκτίμητης αξίας», εφόσον αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές των μελών και στελεχών του κόμματος πριν την εκτέλεσή τους από τους ναζί κατακτητές.

Το ΚΚΕ υπογραμμίζει ότι, εφόσον πρόκειται για αυθεντικό υλικό, αυτό συνιστά μοναδικό φωτογραφικό τεκμήριο μιας θυσίας-συμβόλου του αγώνα του ελληνικού λαού και αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας του κόμματος. «Η αξία τους δεν μετριέται με το χρήμα», σημειώνεται, επισημαίνοντας ότι η θέση τους δεν βρίσκεται στο εμπόριο ή σε ιδιωτικές συλλογές. Το κόμμα ζητά να αποδοθούν στο Μουσείο ΕΑΜικής Εθνικής Αντίστασης του Δήμου Καισαριανής, στον Δήμο Χαϊδαρίου και στο ΚΚΕ, ώστε να είναι προσβάσιμα στον λαό και τη νεολαία ως πηγή ιστορικής γνώσης.

Από την πλευρά του ΠΑΣΟΚ, μέσω δήλωσης του Κώστα Τσουκαλά, διατυπώνεται αίτημα προς το Υπουργείο Πολιτισμού να προχωρήσει άμεσα σε διαδικασία διαπίστωσης της αυθεντικότητας των φωτογραφιών και, εφόσον αυτή επιβεβαιωθεί, να εξετάσει την αγορά τους. «Η ιστορία δεν μπαίνει σε πλειστηριασμό», τονίζεται χαρακτηριστικά.

Παρέμβαση υπήρξε και από τον πρώην πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα, ο οποίος με επιστολή του προς τον πρόεδρο της Βουλής, Νικήτα Κακλαμάνη, προτείνει να αναλάβει το Ίδρυμα της Βουλής την αγορά των φωτογραφιών. Όπως αναφέρει, μια τέτοια κίνηση θα αποτελούσε φόρο τιμής στην Αντίσταση και στους νεκρούς της, αλλά και τεκμήριο του ηρωισμού με τον οποίο ο ελληνικός λαός αντιμετώπισε τη ναζιστική κατοχή.

Η θέση του Βέλγου συλλέκτη

Σε δημόσια τοποθέτησή του προς την εφημερίδα Η Εφημερίδα των Συντακτών, ο βέλγος συλλέκτης που ανήρτησε τις φωτογραφίες σε ηλεκτρονική δημοπρασία γνωστοποίησε ότι προχώρησε στην απόσυρσή τους.

Ο Tim De Craene, από τη Γάνδη, αναφέρει ότι το πρωί της ίδιας ημέρας αποφάσισε προσωπικά να κλείσει τις σχετικές δημοπρασίες στο eBay που αφορούσαν τις φωτογραφίες της Καισαριανής. Δηλώνει ότι «κατανοεί πλήρως πως πρόκειται για υλικό ευαίσθητης ιστορικής φύσης» και σημειώνει ότι γνωρίζει τη συναισθηματική φόρτιση που περιβάλλει το ζήτημα.

Παράλληλα, εκφράζει τη λύπη του για το γεγονός ότι η υπόθεση έλαβε πολιτικές διαστάσεις, επισημαίνοντας ότι δεν έχει ληφθεί οριστική απόφαση για την πώληση του υλικού. Όπως αναφέρει, παραμένει «ανοιχτός σε εποικοδομητικό διάλογο με τις αρμόδιες ελληνικές κυβερνητικές αρχές» σχετικά με το μέλλον των φωτογραφιών.

Ωστόσο, υπογραμμίζει ότι η τελική απόφαση για το πού και υπό ποιες συνθήκες θα καταλήξουν οι εικόνες «εναπόκειται στον ίδιο», διαβεβαιώνοντας ότι θα ενεργήσει «προσεκτικά και υπεύθυνα, με πλήρη επίγνωση της ιστορικής τους σημασίας».

Σύμφωνα με όσα αποκαλύπτει, μετά την εκτεταμένη δημοσιότητα που έλαβε το θέμα, επικοινώνησε μαζί του μεγάλος αριθμός ιδιωτών συλλεκτών εκδηλώνοντας ενδιαφέρον για την απόκτησή τους.

Ο ίδιος ζητεί, επίσης, να αναγνωριστεί η νόμιμη κατοχή του επί των φωτογραφιών, κάνοντας λόγο για διακίνηση τεχνητά τροποποιημένων εκδοχών των εικόνων στο διαδίκτυο, οι οποίες —όπως υποστηρίζει— αφαιρούν ενδείξεις πνευματικής ιδιοκτησίας και αλλοιώνουν ορισμένα χαρακτηριστικά προσώπων, γεγονός που, κατά τον ίδιο, τροφοδοτεί συζητήσεις για την αυθεντικότητά τους.

Κλείνοντας τη δήλωσή του, ευχαριστεί για τον σεβασμό της ιδιωτικότητάς του και γνωστοποιεί την πρόθεσή του να μην προβεί σε περαιτέρω δημόσια σχόλια ή συνεντεύξεις.