72 γυναίκες επιστήμονες «ανεβαίνουν» στον Πύργο του Άιφελ

Ο Πύργος του Άιφελ, ένα από τα πιο εμβληματικά μνημεία παγκοσμίως, ετοιμάζεται να γράψει ένα νέο κεφάλαιο στην ιστορία του. Στο άμεσο μέλλον, τα ονόματα 72 γυναικών επιστημόνων θα προστεθούν μόνιμα, με χρυσά γράμματα, δίπλα σε εκείνα των 72 ανδρών επιστημόνων που κοσμούν το μνημείο από την κατασκευή του το 1889.

Αρχικά, ο Πύργος σχεδιάστηκε ως φόρος τιμής στους επιστήμονες που συνέβαλαν στη γαλλική επιστημονική πρόοδο μεταξύ 1789 και 1889, στο πλαίσιο του εορτασμού των 100 χρόνων από τη Γαλλική Επανάσταση. Ωστόσο, τα ονόματα που επιλέχθηκαν τότε –Lavoisier, Ampère, Foucault και άλλοι– ήταν αποκλειστικά ανδρικά.

Η δήμαρχος Παρισιού Anne Hidalgo ανακοίνωσε ότι η ιστορική αυτή ανισορροπία διορθώνεται: μέσα στις επόμενες εβδομάδες, ο Πύργος θα φιλοξενήσει τα ονόματα 72 γυναικών που άφησαν το αποτύπωμά τους στις επιστήμες, πολλές από τις οποίες παρέμειναν άγνωστες στο ευρύ κοινό.

Ανάμεσά τους βρίσκονται εμβληματικές μορφές, όπως η Marie Curie και η κόρη της Irène Joliot-Curie, αλλά και λιγότερο γνωστές προσωπικότητες, όπως η Angélique du Coudray, μαία του 18ου αιώνα που δίδαξε πρακτικές τοκετού σε μια εποχή όπου η ιατρική εκπαίδευση των γυναικών ήταν σχεδόν ανύπαρκτη. Η λίστα περιλαμβάνει επίσης διεθνείς μορφές, όπως η Βρετανίδα Rosalind Franklin, που συνέβαλε καθοριστικά στην ανακάλυψη της δομής του DNA, και η Σενεγαλέζα Rose Dieng-Kuntz, πρωτοπόρος στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε επιστήμονες που σχεδόν «σβήστηκαν» από την ιστορία, θύματα του λεγόμενου «φαινομένου Matilda», δηλαδή της συστηματικής υποβάθμισης ή απόδοσης του έργου τους σε άνδρες συναδέλφους. Παραδείγματα αποτελούν η αυτοδίδακτη παλαιοντολόγος Henriette Delamarre de Moncheux ή η Nicole Girard-Mangin, η μοναδική γυναίκα γιατρός στο γαλλικό μέτωπο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, η οποία έφτασε κρυφά στο μέτωπο και στη συνέχεια ανέλαβε τη διεύθυνση μεγάλου νοσοκομείου στο Παρίσι.

Τα ονόματα θα τοποθετηθούν στον πρώτο όροφο του Πύργου, με την ίδια γραμματοσειρά και το ίδιο μέγεθος με εκείνα των ανδρών. Η τελική λίστα τελεί ακόμη υπό έγκριση από τις γαλλικές επιστημονικές ακαδημίες.

Η Anne Hidalgo υπογράμμισε ότι «είναι καιρός αυτό το βαθιά συμβολικό μνημείο να αγκαλιάσει την ισότητα και να αποδώσει στις γυναίκες τη θέση που τους αξίζει σε ένα μνημείο αφιερωμένο στην επιστήμη». Αν και το έργο αναμένεται να υλοποιηθεί μετά τις επερχόμενες δημοτικές εκλογές του Μαρτίου, η δήμαρχος εκφράζει τη βεβαιότητα ότι δεν θα ακυρωθεί ακόμη και σε περίπτωση πολιτικής αλλαγής, καθώς ο Πύργος του Άιφελ ανήκει στον Δήμο Παρισιού.

Αξίζει να σημειωθεί ότι τέτοιες παρεμβάσεις είναι εφικτές επειδή ο Πύργος δεν έχει χαρακτηριστεί ιστορικό μνημείο, κάτι που εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις στη Γαλλία. Ένας τέτοιος χαρακτηρισμός θα επέβαλλε αυστηρούς περιορισμούς, δυσχεραίνοντας εργασίες συντήρησης και ανανέωσης.

Η πρωτοβουλία εντάσσεται σε μια ευρύτερη πολιτική της δημοτικής αρχής για την ενίσχυση της παρουσίας των γυναικών στον δημόσιο χώρο. Από την ανάληψη των καθηκόντων της Anne Hidalgo, ο αριθμός δρόμων, σχολείων και σταθμών με γυναικεία ονόματα στο Παρίσι έχει υπερδιπλασιαστεί. Μια προσπάθεια που τοποθετεί τη γαλλική πρωτεύουσα μπροστά από άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, όπως οι Βρυξέλλες, όπου μόλις το 6% των οδών φέρουν γυναικεία ονόματα.

72 femmes scientifiques bientôt inscrites sur la tour Eiffel

Un symbole parisien s’ouvre à l’égalité dans l’histoire des sciences

La tour Eiffel s’apprête à franchir une étape symbolique majeure. Plus d’un siècle après son inauguration en 1889, les noms de 72 femmes scientifiques seront ajoutés de manière permanente, en lettres d’or, aux côtés de ceux des 72 hommes de science déjà inscrits sur le monument.

À l’origine, cette liste rendait hommage aux figures scientifiques ayant contribué au rayonnement de la France entre 1789 et 1889, à l’occasion du centenaire de la Révolution française. Mais elle reflétait aussi les inégalités de son époque, en ne citant que des hommes.

La maire de Paris, Anne Hidalgo, a annoncé une évolution historique : le premier étage de la tour accueillera bientôt les noms de 72 femmes ayant marqué l’histoire des sciences, certaines mondialement connues, d’autres largement oubliées.

Parmi elles figurent Marie Curie et Irène Joliot-Curie, mais aussi des personnalités moins médiatisées comme Angélique du Coudray, sage-femme du XVIIIᵉ siècle et pionnière de l’enseignement obstétrical. La sélection inclut également des scientifiques non françaises, à l’image de Rosalind Franklin, dont les travaux ont été décisifs dans la découverte de la structure de l’ADN, ou de la Sénégalaise Rose Dieng-Kuntz, spécialiste reconnue de l’intelligence artificielle.

L’initiative vise à corriger ce que l’on appelle l’« effet Matilda », c’est-à-dire l’effacement ou la minimisation du rôle des femmes dans les disciplines scientifiques. Des parcours comme ceux de Henriette Delamarre de Moncheux, paléontologue autodidacte du XIXᵉ siècle, ou de Nicole Girard-Mangin, seule femme médecin sur le front français durant la Première Guerre mondiale, illustrent cette invisibilisation.

Les nouveaux noms seront peints avec la même typographie et les mêmes dimensions que ceux déjà présents. La liste définitive reste toutefois soumise à la validation des académies scientifiques françaises.

Pour Anne Hidalgo, il s’agit d’un geste fort : « Il est temps que ce monument emblématique reflète pleinement l’égalité entre les femmes et les hommes et rende justice aux femmes scientifiques. » Le projet devrait être concrétisé après les élections municipales de mars, sans que son avenir ne soit remis en cause, quelle que soit l’issue du scrutin.

Cette évolution est rendue possible par le fait que la tour Eiffel n’est pas classée monument historique, un statut qui, bien que surprenant, permet des adaptations nécessaires à son entretien et à son évolution.

Enfin, cette décision s’inscrit dans une politique plus large menée par la municipalité parisienne pour renforcer la visibilité des femmes dans l’espace public. En quelques années, le nombre de lieux portant des noms féminins a fortement augmenté à Paris, plaçant la capitale en tête sur ce terrain, loin devant d’autres villes européennes comme Bruxelles, où seules 6 % des voiries portent un nom de femme.