Οι γιορτές των Χριστουγέννων στην Ελλάδα είναι συνώνυμες με το οικογενειακό τραπέζι, τις παρέες και τις γεύσεις που επαναλαμβάνονται κάθε χρόνο με σχεδόν τελετουργικό τρόπο. Κρέας, πατάτες, σαλάτες, μελομακάρονα και κουραμπιέδες πρωταγωνιστούν στα γιορτινά τραπέζια, όμως την Πρωτοχρονιά τη δική της ξεχωριστή θέση έχει ένα και μόνο γλυκό: η βασιλόπιτα.
Η βασιλόπιτα είναι ένα γλυκό που παρασκευάζεται ειδικά για την αλλαγή του χρόνου. Κατά την παρασκευή της, κρύβεται μέσα στη ζύμη ένα νόμισμα, το λεγόμενο φλουρί, και στη συνέχεια κόβεται σε κομμάτια για όσους παρευρίσκονται στη γιορτή. Εκείνος που θα βρει το φλουρί θεωρείται ότι θα έχει τύχη τη νέα χρονιά και συχνά λαμβάνει κι ένα μικρό δώρο, συνήθως ένα γούρι. Παραδοσιακά, κόβεται επίσης ένα κομμάτι για τον Χριστό ή τον Άγιο Βασίλειο, καθώς και ένα για το ίδιο το σπίτι.
Η κοπή της βασιλόπιτας γίνεται συνήθως στο τέλος του πρωτοχρονιάτικου γεύματος, το μεσημέρι της 1ης Ιανουαρίου. Ωστόσο, σχεδόν πάντα υπάρχει βασιλόπιτα και στο πρωτοχρονιάτικο ρεβεγιόν, λίγο μετά την αλλαγή του χρόνου. Πολλοί Έλληνες έχουν δύο βασιλόπιτες: μία για το βράδυ της Πρωτοχρονιάς με φίλους και μία για το οικογενειακό τραπέζι της επόμενης ημέρας. Παράλληλα, κοπές βασιλόπιτας πραγματοποιούνται και σε χώρους εργασίας, συλλόγους, σωματεία και κάθε είδους οργανισμούς.
Η κλασική βασιλόπιτα, σύμφωνα με την ελληνική γαστρονομική παράδοση, θυμίζει γλυκό ψωμί, πολύ κοντά στο τσουρέκι, με μαγιά, βούτυρο, αυγά και αρωματικά όπως μαστίχα και μαχλέπι. Τα τελευταία χρόνια, ωστόσο, έχει γίνει ιδιαίτερα δημοφιλής και η βασιλόπιτα τύπου κέικ, καθώς είναι πιο εύκολη στην παρασκευή και ιδιαίτερα αγαπητή στις νεότερες γενιές.
Στην όψη της, η βασιλόπιτα μπορεί να πασπαλίζεται με άχνη ζάχαρη, να καλύπτεται με γλάσο ή σοκολάτα και να διακοσμείται με τον αριθμό της νέας χρονιάς από αμύγδαλα, ζάχαρη, σοκολάτα ή ρόδι. Πολλοί εξακολουθούν να προτιμούν τη σπιτική βασιλόπιτα, συχνά βασισμένη σε οικογενειακή συνταγή που περνά από γενιά σε γενιά, αν και τα ζαχαροπλαστεία προσφέρουν πλέον αμέτρητες επιλογές.
Πέρα από τη «κλασική» γλυκιά βασιλόπιτα, υπάρχουν και πολλές τοπικές παραλλαγές. Σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας, η βασιλόπιτα είναι αλμυρή και παίρνει τη μορφή πίτας, με γέμιση που διαφέρει ανάλογα με τον τόπο. Στη Θεσσαλία συναντάμε κοτόπιτα, στη Θράκη κρεατόπιτα, ενώ στην Καβάλα πίτες με τυρί ή πράσο. Στη Ζάκυνθο, αντί για πίτα ή γλυκό ψωμί, κόβεται κουλούρα με κρασί και σταφίδες, συνήθως την παραμονή των Χριστουγέννων.
Η παράδοση της βασιλόπιτας συνδέεται άμεσα με τον Άγιο Βασίλειο, του οποίου η μνήμη τιμάται την 1η Ιανουαρίου. Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές παραδόσεις όπου παρόμοια γλυκά καταναλώνονται στα Θεοφάνια (χαρακτηριστικό παράδειγμα η galette des rois στον γαλλόφωνο κόσμο), στην Ελλάδα η βασιλόπιτα κόβεται την Πρωτοχρονιά, καθώς ο Άγιος Βασίλειος είναι ο κατεξοχήν φορέας των δώρων και των ευχών για τον νέο χρόνο.
Ο Μέγας Βασίλειος, επίσκοπος Καισαρείας τον 4ο αιώνα, ήταν γνωστός για το φιλανθρωπικό του έργο και τη φροντίδα του προς τους φτωχούς. Σύμφωνα με την παράδοση, όταν χρειάστηκε να επιστραφούν πολύτιμα αντικείμενα που είχαν συγκεντρωθεί από τον λαό, ο Άγιος Βασίλειος ζήτησε να ψηθούν ψωμιά μέσα στα οποία έκρυψε τα τιμαλφή, ώστε κάθε άνθρωπος να βρει αυτό που του ανήκε. Έτσι γεννήθηκε, σύμφωνα με την ορθόδοξη παράδοση, το έθιμο της βασιλόπιτας και του φλουριού.
Vasilopita: le dessert qui commence l’année
En Grèce, les fêtes de fin d’année sont indissociables des grandes tablées familiales et des saveurs traditionnelles. Viandes, pommes de terre, salades, melomakarona et kourabiedes occupent une place de choix durant les fêtes, mais le dessert emblématique du Nouvel An reste sans conteste la vasilopita.
La vasilopita est un gâteau spécialement préparé pour célébrer la nouvelle année. Lors de sa préparation, on cache à l’intérieur un petit objet, le flouri, généralement une pièce de monnaie. Le gâteau est ensuite découpé en parts pour toutes les personnes présentes. Celui ou celle qui découvre le flouri est censé bénéficier de chance tout au long de l’année et reçoit souvent un petit cadeau porte-bonheur. Traditionnellement, une part est également réservée au Christ ou à Saint Basile, ainsi qu’à la maison elle-même.
La vasilopita est le plus souvent servie à la fin du repas du Nouvel An, le 1er janvier à midi. Toutefois, elle est presque toujours coupée également lors du réveillon du Nouvel An, juste après le passage à la nouvelle année. Beaucoup de Grecs préparent ainsi deux vasilopitas : l’une pour le réveillon entre amis et l’autre pour le repas familial du lendemain. En dehors du cadre privé, des vasilopitas sont également coupées dans les entreprises, les associations et les clubs.
La recette traditionnelle de la vasilopita s’apparente à un pain brioché, proche du tsoureki, à base de levure, de beurre, d’œufs et parfumé à la mastiha et au mahleb. Depuis quelques décennies, une version plus proche du cake s’est largement répandue, notamment en raison de sa simplicité et de sa popularité auprès des jeunes générations.
La vasilopita est souvent décorée de sucre glace, de glaçage ou de chocolat, et ornée du chiffre de la nouvelle année réalisé avec des amandes, du sucre, du chocolat ou des graines de grenade. Beaucoup privilégient encore la version faite maison, parfois issue d’une recette familiale transmise de génération en génération, même si les pâtisseries proposent aujourd’hui une grande variété de choix.
Il existe également de nombreuses variantes régionales. Dans certaines régions, la vasilopita est salée et prend la forme d’une tourte. En Thessalie, on prépare souvent une tourte au poulet, en Thrace une tourte à la viande, tandis qu’à Kavala, les versions au fromage ou au poireau sont courantes. Sur l’île de Zakynthos, la tradition veut que l’on coupe une kouloura, un pain aux raisins à base de vin, généralement la veille de Noël.
La tradition de la vasilopita est étroitement liée à Saint Basile, dont la fête est célébrée le 1er janvier. Contrairement à d’autres traditions européennes où des gâteaux similaires sont consommés à l’Épiphanie, la vasilopita est associée au Nouvel An en Grèce, Saint Basile étant considéré comme le porteur des dons et des bénédictions de la nouvelle année.
Saint Basile de Césarée, évêque du IVe siècle, était célèbre pour sa générosité et son engagement envers les plus démunis. Selon la tradition orthodoxe, afin de restituer des objets précieux collectés auprès de la population, il aurait fait cuire des pains dans lesquels il avait dissimulé ces biens, permettant à chacun de retrouver ce qui lui appartenait. C’est de cette légende que serait née la tradition de la vasilopita et du flouri.