Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιχειρεί να ενισχύσει τα δικαιώματα των επιβατών που επιλέγουν το τρένο για τις μετακινήσεις τους, μέσα από το νέο Πακέτο Δικαιωμάτων Επιβατών (EU Passenger Package – EUPP). Παρά τις σημαντικές βελτιώσεις που εισάγει, οργανώσεις που προωθούν τη βιώσιμη κινητικότητα επισημαίνουν ότι οι νέοι κανόνες εξακολουθούν να αφήνουν σημαντικά κενά, ιδιαίτερα στα διασυνοριακά σιδηροδρομικά ταξίδια.
Το βασικό πρόβλημα αφορά τις διαδρομές που πραγματοποιούνται με περισσότερους από έναν σιδηροδρομικούς φορείς. Σε πολλές περιπτώσεις, οι επιβάτες εξακολουθούν να κινδυνεύουν να χάσουν ανταποκρίσεις χωρίς ουσιαστική προστασία, ενώ συχνά υποχρεώνονται να αγοράσουν νέο εισιτήριο στην ιδιαίτερα αυξημένη τιμή της τελευταίας στιγμής.
Με το νέο πλαίσιο, όσοι αγοράζουν ενιαίο εισιτήριο μέσω μίας συναλλαγής, ακόμη και όταν το ταξίδι περιλαμβάνει διαφορετικές εταιρείες και κράτη, αποκτούν πλήρη δικαιώματα. Σε περίπτωση μεγάλης καθυστέρησης ή ακύρωσης, οι μεταφορείς υποχρεούνται να εξασφαλίσουν εναλλακτική μεταφορά χωρίς πρόσθετη επιβάρυνση, καθώς και να παρέχουν γεύματα, αναψυκτικά και, όπου απαιτείται, διαμονή. Παράλληλα προβλέπεται αποζημίωση 25% της αξίας του εισιτηρίου για καθυστερήσεις από 60 έως 119 λεπτά και 50% όταν η καθυστέρηση ξεπερνά τις δύο ώρες.
Ωστόσο, η εφαρμογή των νέων δικαιωμάτων δεν είναι καθολική. Τα κράτη-μέλη διατηρούν τη δυνατότητα να εξαιρούν μεγάλο αριθμό υπηρεσιών, όπως αστικά, προαστιακά, περιφερειακά, εσωτερικά υπεραστικά, ιστορικά και τουριστικά δρομολόγια, ενώ μπορούν επίσης να εξαιρούν διεθνείς συνδέσεις προς χώρες εκτός ΕΕ. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργούνται διαφορετικοί κανόνες ανά χώρα, γεγονός που ενδέχεται να προκαλέσει σύγχυση και διαφωνίες ως προς τα δικαιώματα των επιβατών.
Ένα ακόμη σημαντικό εμπόδιο είναι ότι η αγορά ενός ενιαίου εισιτηρίου, που αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πλήρη προστασία των επιβατών, παραμένει σε πολλές περιπτώσεις αδύνατη. Σύμφωνα με στοιχεία της οργάνωσης Transport & Environment (T&E), σχεδόν οι μισές από τις 30 σημαντικότερες διασυνοριακές διαδρομές της Ευρώπης εξακολουθούν να μην μπορούν να εκδοθούν ως ενιαίο σιδηροδρομικό εισιτήριο.
Η νέα νομοθεσία υποχρεώνει πλέον τους σιδηροδρομικούς φορείς να ανταλλάσσουν δεδομένα εισιτηρίων όταν αυτό ζητηθεί, όμως δεν επιβάλλει στις μεγάλες πλατφόρμες κρατήσεων να διαθέτουν εισιτήρια ανταγωνιστικών εταιρειών. Έτσι, ιδιαίτερα δημοφιλείς διαδρομές, όπως Παρίσι–Ρώμη ή Βαρκελώνη–Μιλάνο, ενδέχεται να εξακολουθήσουν να μην προσφέρονται ως μία ενιαία κράτηση, στερώντας από τους ταξιδιώτες την πλήρη προστασία που προβλέπει το νέο σύστημα.
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς οι εθνικές πλατφόρμες πραγματοποιούν έως και το 90% των συνολικών πωλήσεων σιδηροδρομικών εισιτηρίων. Οι οργανώσεις που προωθούν τις σιδηροδρομικές μεταφορές θεωρούν ότι μόνο η υποχρεωτική διάθεση ενιαίων εισιτηρίων στις βασικές ευρωπαϊκές διαδρομές μπορεί να καταστήσει το τρένο πραγματικά ανταγωνιστικό απέναντι στις αεροπορικές μεταφορές.
Μέχρι να επιλυθεί αυτό το ζήτημα, πολλοί επιβάτες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο να χάσουν μια ανταπόκριση χωρίς να έχουν δικαίωμα να επιβιβαστούν δωρεάν στο επόμενο δρομολόγιο ή να λάβουν αποζημίωση.
Σύμφωνα με την T&E, όσοι χάνουν ανταπόκριση σε διαδρομές που δεν καλύπτονται από ενιαίο εισιτήριο επιβαρύνονται κατά μέσο όρο με 86 ευρώ επιπλέον, ποσό που αντιστοιχεί περίπου σε 1,6 φορές την αρχική τιμή του εισιτηρίου όταν αυτό είχε αγοραστεί έγκαιρα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, τα εισιτήρια της τελευταίας στιγμής κοστίζουν έως και 2,6 φορές περισσότερο, ενώ σχεδόν στις μισές διαδρομές απαιτείται επιπλέον διανυκτέρευση μέχρι την επόμενη διαθέσιμη σύνδεση.
Το πρόβλημα δεν είναι σπάνιο. Έρευνα των οργανώσεων Que Choisir και T&E δείχνει ότι το 44% των επιβατών που ταξιδεύουν με περισσότερους από έναν σιδηροδρομικούς φορείς έχει χάσει τουλάχιστον μία ανταπόκριση.
Η υπεύθυνη της εκστρατείας για τις σιδηροδρομικές μεταφορές στην T&E, Georgia Whitaker, χαρακτήρισε το νέο πακέτο ένα θετικό βήμα, προειδοποίησε όμως ότι οι αλλαγές από μόνες τους δεν αρκούν για να βελτιώσουν ουσιαστικά την εμπειρία των διεθνών σιδηροδρομικών ταξιδιών. Όπως υπογράμμισε, το Συμβούλιο της ΕΕ και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο καλούνται να προχωρήσουν σε πρόσθετες παρεμβάσεις ώστε να καταστεί πραγματικότητα ο στόχος μιας ενιαίας, αξιόπιστης και βιώσιμης ευρωπαϊκής σιδηροδρομικής αγοράς.
Une réforme européenne pour le rail : davantage de droits pour les voyageurs, mais des lacunes persistent
Le nouveau paquet européen sur les droits des passagers améliore la protection des usagers du train, mais les trajets internationaux opérés par plusieurs compagnies restent souvent source d’incertitudes et de difficultés.
L”Union européenne poursuit son objectif de rendre le transport ferroviaire plus attractif en renforçant les droits des voyageurs grâce au nouveau EU Passenger Package (EUPP). Si cette réforme constitue une avancée importante, plusieurs organisations spécialisées dans la mobilité durable estiment qu’elle ne répond pas encore à tous les défis rencontrés lors des voyages ferroviaires internationaux.
Le principal point faible concerne les itinéraires faisant intervenir plusieurs compagnies ferroviaires. Dans ces situations, les voyageurs restent souvent exposés au risque de manquer une correspondance sans bénéficier d’une protection suffisante, les obligeant parfois à acheter un nouveau billet à un tarif de dernière minute particulièrement élevé.
Le nouveau dispositif offre toutefois des garanties renforcées lorsqu’un voyage est acheté sous la forme d’un billet unique. Dans ce cas, même si plusieurs opérateurs ou plusieurs pays sont concernés, le passager bénéficie d’une protection complète. En cas de retard important ou d’annulation, les compagnies doivent organiser un réacheminement sans frais supplémentaires, prendre en charge les repas, les rafraîchissements ainsi que l’hébergement si nécessaire, et verser une indemnisation de 25 % pour un retard compris entre une et deux heures, puis 50 % au-delà de deux heures.
Cette protection reste néanmoins limitée par de nombreuses exceptions. Les États membres conservent la possibilité d’exclure différents types de services, notamment les trains urbains, régionaux, nationaux ou touristiques, ainsi que certaines liaisons internationales vers des pays tiers. Cette marge d’interprétation risque d’entraîner une application inégale des règles selon les pays.
L’autre difficulté majeure réside dans la disponibilité des billets uniques. D’après l’organisation Transport & Environment (T&E), près de la moitié des principales liaisons ferroviaires transfrontalières européennes demeurent impossibles à réserver sous une seule transaction, condition pourtant indispensable pour bénéficier pleinement des nouveaux droits.
Même si la réforme oblige désormais les compagnies à partager certaines données de réservation, elle ne contraint pas les grandes plateformes nationales à commercialiser les billets des opérateurs concurrents. Des trajets très fréquentés comme Paris-Rome ou Barcelone-Milan pourraient ainsi continuer à nécessiter plusieurs réservations distinctes, privant les voyageurs d’une partie de leurs garanties.
Les défenseurs du rail rappellent que les plateformes nationales représentent jusqu’à 90 % des ventes de billets dans plusieurs pays européens. Selon eux, une véritable ouverture des systèmes de réservation est indispensable pour permettre au train de rivaliser efficacement avec l’avion sur les longues distances.
Les conséquences financières peuvent être importantes. Toujours selon T&E, un voyageur qui manque une correspondance sur un trajet non couvert par un billet unique supporte en moyenne un coût supplémentaire de 86 euros, tandis que certains billets de remplacement peuvent coûter jusqu’à 2,6 fois le prix initial. Dans près d’un cas sur deux, ces incidents entraînent également une nuit d’hôtel imprévue avant de pouvoir poursuivre le voyage.
Une enquête réalisée par Que Choisir et T&E montre d’ailleurs que 44 % des voyageurs utilisant plusieurs opérateurs ferroviaires ont déjà raté au moins une correspondance.
Pour Georgia Whitaker, responsable de la campagne ferroviaire de T&E, le nouveau paquet européen constitue une évolution positive, mais reste insuffisant pour transformer réellement les déplacements ferroviaires internationaux. Elle estime que le Conseil de l’Union européenne et le Parlement européen devront aller plus loin afin de construire un véritable espace ferroviaire européen, capable d’offrir aux voyageurs une expérience fluide, fiable et compétitive face au transport aérien.