«Πήγα στην πιο μισητή και επικίνδυνη πόλη της Ευρώπης».
«Πέντε ώρες στην πιο βρώμικη πρωτεύουσα».
«Μου επιτέθηκαν στις Βρυξέλλες; Η αλήθεια για την ευρωπαϊκή πρωτεύουσα».
Τίτλοι σαν κι αυτούς εμφανίζονται με μια απλή αναζήτηση στο YouTube για τις Βρυξέλλες. Δεν πρόκειται όμως απλώς για προσωπικές κακές εμπειρίες ταξιδιωτών. Η βελγική πρωτεύουσα έχει μετατραπεί σε «πεδίο δοκιμών» για ένα νέο, εκμεταλλευτικό είδος ταξιδιωτικού βίντεο, που ανθεί στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Το ανησυχητικό στοιχείο είναι η απήχηση: το δημοφιλέστερο βίντεο με τίτλο «Attacked in Brussels?! The truth about Europe’s capital» έχει συγκεντρώσει 2,8 εκατομμύρια προβολές – περισσότερες από τον πληθυσμό της ίδιας της πόλης.
Το φαινόμενο δεν έχει ακόμη καθιερωμένη ονομασία. Συχνά αποκαλείται «rage-bait farming» ή «danger vlogging». Η συνταγή είναι απλή: επίσκεψη σε εργατικές ή πολυπολιτισμικές γειτονιές μεγάλων πόλεων και παρουσίασή τους μέσα από έναν μεγεθυντικό φακό ανασφάλειας, έντασης και φόβου, με στόχο την πρόκληση θυμού και έντονης αντίδρασης.
Πολλά από αυτά τα βίντεο διακρίνονται από σαφή πολιτική στόχευση. Στο στόχαστρο μπαίνουν ευρωπαϊκές πρωτεύουσες όπως η Ρώμη, το Λονδίνο, το Παρίσι, το Βερολίνο και φυσικά οι Βρυξέλλες. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στην Ευρώπη: ακόμη και στην Ιαπωνία έχουν καταγραφεί αντιδράσεις για δυτικούς τουρίστες που σκηνοθετούν προκλητικά βίντεο.
Από τους πρώτους που ανέδειξαν αυτό το ύφος ήταν ο Αυστραλός YouTuber Spanian, πρώην κατάδικος, ο οποίος ταξίδεψε διεθνώς παρουσιάζοντας υποβαθμισμένες συνοικίες. Στην περίπτωσή του, ωστόσο, η προσέγγιση παρέμενε σχετικά ουδέτερη και βασισμένη στην περιέργεια.
Στη συνέχεια, το είδος απέκτησε σαφή ακροδεξιά χροιά. Πολλά σύγχρονα βίντεο εστιάζουν έντονα στον κίνδυνο που –κατά τους δημιουργούς– συνδέεται με τη μετανάστευση, ενώ παράλληλα προβάλλουν εικόνες ακαταστασίας.
Το πιο προβεβλημένο βίντεο για τις Βρυξέλλες δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο από τον Ολλανδό Tom Van Den Heuvel, γνωστό ως «Dutch Travel Maniac». Περιδιαβαίνει το Μόλενμπεκ, ρωτά «Πού είναι οι Ευρωπαίοι;», καταγράφει εντάσεις κοντά στον σταθμό Brussels-North και κλείνει χαρακτηρίζοντας την πόλη «απόλυτη τρύπα».
Το παράδειγμά του φαίνεται πως βρήκε μιμητές. Ανάμεσά τους ο Kurt Caz, νοτιοαφρικανικής και γερμανικής καταγωγής blogger με ανοιχτά ακροδεξιές θέσεις. Σε βίντεο που έχει πλέον διαγραφεί, συναντά τον Dries Van Langenhove, φλαμανδό εθνικιστή και πρώην πολιτικό που έχει καταδικαστεί για άρνηση του Ολοκαυτώματος. Μαζί περιηγούνται στο Μόλενμπεκ, συνδέοντας τη δημογραφική σύνθεση της περιοχής με την εγκληματικότητα. Αποσπάσματα αυτών των βίντεο εξακολουθούν να κυκλοφορούν, συγκεντρώνοντας εκατομμύρια προβολές.
Πλέον, ακόμη και δημιουργοί χωρίς σαφή ακροδεξιά ταυτότητα υιοθετούν αντίστοιχη ρητορική. Ο Ρώσος blogger και urbanist Ilya Varlamov παρουσίασε ντοκιμαντέρ για τις Βρυξέλλες με παρόμοια θεματολογία, ενώ δεκάδες μικρότεροι influencers ακολουθούν την τάση.
Η «αρχιτεκτονική» του θυμού
Τι ωθεί, όμως, αυτή τη βιομηχανία; Σύμφωνα με την ερευνήτρια του VUB και ειδική στην επικοινωνία και τον λαϊκισμό, Jana Goyvaerts, τα κίνητρα είναι σύνθετα: οικονομικά και ιδεολογικά μαζί.
Όπως σημειώνει, πρόκειται για ένα επικερδές μοντέλο που εκμεταλλεύεται τους αλγορίθμους των κοινωνικών δικτύων, οι οποίοι ευνοούν περιεχόμενο που προκαλεί έντονα συναισθήματα – θυμό, αγανάκτηση, φόβο. Η αναζήτηση της «εμπλοκής» (engagement) συχνά υπερισχύει της τεκμηρίωσης.
Η ίδια εντάσσει την τάση σε μια ευρύτερη, «αόρατη» πολιτισμική αντιπαράθεση στα social media, όπου δεξιά και αριστερά επιχειρούν να επιβάλουν τη δική τους αφήγηση. Η άνοδος αντιμεταναστευτικών και νατιβιστικών θέσεων έχει διευρύνει τα όρια του αποδεκτού δημόσιου λόγου, επιτρέποντας ακόμη και σε παραδοσιακούς πολιτικούς να υιοθετούν ρητορική που παλαιότερα θεωρούνταν περιθωριακή.
Ωστόσο, η σύνδεση πολυπολιτισμικότητας και ακροδεξιάς ανόδου δεν είναι γραμμική. Όπως επισημαίνεται, σε πόλεις με μεγάλη ποικιλομορφία, όπως οι Βρυξέλλες, η εκλογική παρουσία της ακροδεξιάς παραμένει περιορισμένη, σε αντίθεση με λιγότερο διαφοροποιημένες περιοχές.
Ως προς τη διεθνή εικόνα της πόλης, η εκτίμηση είναι αμφίσημη: οι Βρυξέλλες ήδη δεν απολαμβάνουν ιδιαίτερα θετική προβολή στα mainstream μέσα. Αν και τα rage-bait βίντεο μπορεί να ενισχύσουν αρνητικά στερεότυπα, ενδέχεται ταυτόχρονα να λειτουργήσουν αποτρεπτικά για τον μαζικό τουρισμό – κάτι που, σε άλλες πόλεις όπως το Παρίσι ή το Άμστερνταμ, έχει δημιουργήσει σοβαρά ζητήματα βιωσιμότητας.
Rage-bait : ces influenceurs qui qualifient Bruxelles de « pire ville d’Europe » pour générer des vues
« Je me suis rendu dans la ville la plus dangereuse d’Europe. »
« Cinq heures dans la capitale la plus sale du continent. »
« Attaqué à Bruxelles ? La vérité sur la capitale européenne. »
Ce type de titres surgit immédiatement sur YouTube lorsqu’on recherche Bruxelles. Mais derrière ces accroches sensationnalistes ne se cachent pas seulement des récits de voyages malheureux. La capitale belge est devenue le terrain privilégié d’un nouveau créneau du vlogging : un contenu conçu pour provoquer l’indignation et maximiser l’audience.
La vidéo la plus virale du genre a dépassé les 2,8 millions de vues – davantage que la population de la ville elle-même. Le phénomène n’a pas encore de nom officiel, mais on parle souvent de « rage-bait » ou de « danger vlogging ».
Le principe est simple : filmer des quartiers populaires ou multiculturels de grandes métropoles et en proposer une lecture dramatique, centrée sur l’insécurité et la confrontation. L’objectif n’est pas tant d’informer que de susciter une réaction émotionnelle forte.
Plusieurs capitales européennes sont visées, dont Rome, Londres, Paris, Berlin et Bruxelles. Le phénomène dépasse d’ailleurs l’Europe : au Japon, des autorités ont dénoncé des vidéos jugées provocatrices réalisées par certains touristes occidentaux.
Parmi les figures ayant popularisé ce format figure l’Australien Spanian, ancien détenu, qui parcourait les quartiers défavorisés du monde avec une approche davantage exploratoire que militante. Mais le genre a progressivement évolué vers une tonalité plus idéologique.
Aujourd’hui, nombre de vidéos insistent sur les dangers supposément liés à l’immigration et associent diversité culturelle et criminalité. Un YouTuber néerlandais, Tom Van Den Heuvel (« Dutch Travel Maniac »), a contribué à amplifier la tendance avec une vidéo tournée à Molenbeek, où il interpelle les passants et conclut en décrivant Bruxelles comme « un trou absolu ».
D’autres ont suivi, à l’image de Kurt Caz, blogueur sud-africano-allemand aux positions ouvertement d’extrême droite. Dans une vidéo supprimée depuis, il apparaît aux côtés de Dries Van Langenhove, militant nationaliste flamand condamné pour négationnisme. Ensemble, ils commentent la démographie locale en l’associant à la criminalité. Certains extraits circulent encore massivement en ligne.
Même des créateurs sans affiliation politique explicite adoptent désormais des codes similaires. Le blogueur russe Ilya Varlamov a consacré un documentaire à Bruxelles en reprenant des arguments comparables.
Une mécanique bien huilée
Derrière cette tendance se dessine une logique à la fois économique et idéologique. Selon des spécialistes de la communication, ces contenus prospèrent grâce aux algorithmes des réseaux sociaux, qui privilégient l’engagement émotionnel – colère, peur, indignation – au détriment de la nuance.
Ce phénomène s’inscrit dans une lutte plus large pour l’hégémonie culturelle en ligne. Les discours anti-immigration, autrefois cantonnés aux marges, se retrouvent désormais intégrés à des formats grand public, parfois relayés par des personnalités politiques traditionnelles.
Quant à l’impact sur l’image internationale de Bruxelles, il reste ambivalent. La ville souffre déjà d’une réputation contrastée. Si ces vidéos renforcent certains stéréotypes, elles pourraient aussi freiner le tourisme de masse – un défi majeur pour d’autres capitales européennes.