Εικόνες ανύπαρκτων εκτοπισμένων, σκηνές στρατοπέδων συγκέντρωσης που δεν υπήρξαν ποτέ. Η μαζική διάδοση ψευδών εικόνων του Ολοκαυτώματος, οι οποίες έχουν παραχθεί με τη βοήθεια Τεχνητής Νοημοσύνης, προκαλεί έντονη ανησυχία σε ιστορικούς και θεσμούς μνήμης, που κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου για αλλοίωση της ιστορικής αλήθειας και επικίνδυνες αναθεωρητικές εκτροπές.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η εικόνα ενός τυφλού, αποστεωμένου άνδρα, ξυπόλυτου μέσα στο χιόνι, υποτίθεται στο ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης του Flossenbürg. Με την πρώτη ματιά μοιάζει με αυθεντικό ιστορικό ντοκουμέντο· στην πραγματικότητα, πρόκειται για εικόνα που έχει δημιουργηθεί εξ ολοκλήρου από τεχνητή νοημοσύνη.
Η ομάδα Factcheck του AFP διαπιστώνει τους τελευταίους μήνες ραγδαία αύξηση τέτοιων παραπλανητικών δημοσιεύσεων στα κοινωνικά δίκτυα. Ειδικοί του Ολοκαυτώματος προειδοποιούν ότι τα ψευδή αυτά οπτικά τεκμήρια υπονομεύουν την αξιοπιστία της ιστορικής πραγματικότητας, είτε από αναθεωρητικά κίνητρα είτε για καθαρά οικονομικό όφελος.
Μεταξύ των εικόνων που γνώρισαν μεγάλη διαδικτυακή απήχηση περιλαμβάνεται και εκείνη μιας μικρής κοπέλας με σγουρά μαλλιά, παρουσιασμένης ως Hannelore Kaufmann, μιας 13χρονης από το Βερολίνο που φέρεται να πέθανε στο Άουσβιτς. Ωστόσο, καμία καταγεγραμμένη κρατούμενη με αυτό το όνομα δεν υπήρξε ποτέ. Αντίστοιχα, ο υποτιθέμενος «Hank», ένας Τσέχος βιολονίστας στο Άουσβιτς, αποδείχθηκε επίσης κατασκεύασμα τεχνητής νοημοσύνης — μια δημοσίευση που καταγγέλθηκε επισήμως από το ίδιο το μουσείο του στρατοπέδου.
«Με τη ραγδαία πρόοδο της τεχνητής νοημοσύνης, το φαινόμενο εντείνεται», τονίζει στο AFP ο Jens-Christian Wagner, ιστορικός και επικεφαλής του ιδρύματος που διαχειρίζεται τους χώρους μνήμης των Buchenwald και Mittelbau-Dora. Όπως επισημαίνει η ιστορικός Iris Groschek, που εργάζεται στα μνημεία μνήμης του Αμβούργου, στα τέλη του 2025 υπήρχαν λογαριασμοί που δημοσίευαν παραποιημένες εικόνες «σχεδόν κάθε λεπτό».
Ανοιχτή προειδοποίηση από θεσμούς μνήμης
Στις 13 Ιανουαρίου, μνημεία και ενώσεις μνήμης απηύθυναν ανοιχτή επιστολή προειδοποιώντας για τον «αυξανόμενο αριθμό» τέτοιων «πλήρως κατασκευασμένων» περιεχομένων. Οι υπογράφοντες διακρίνουν δύο βασικά κίνητρα: το οικονομικό και το πολιτικό.
Από τη μία πλευρά, λεγόμενες «φάρμες περιεχομένου» εκμεταλλεύονται τη συναισθηματική φόρτιση του Ολοκαυτώματος για να αποκομίσουν «κλικ και διαφημιστικά έσοδα» με ελάχιστο κόστος. Η ψευδής εικόνα του κρατούμενου στο Flossenbürg, για παράδειγμα, διακινήθηκε από λογαριασμό στο Facebook που ισχυριζόταν ότι «μοιράζεται αληθινές, ανθρώπινες ιστορίες από τις πιο σκοτεινές σελίδες της Ιστορίας».
Από την άλλη, υπάρχουν εικόνες που στοχεύουν ευθέως στη «σύγχυση των ιστορικών γεγονότων» και στη διάδοση αναθεωρητικών αφηγήσεων. Ο Wagner αναφέρει χαρακτηριστικά εικόνες κρατουμένων που εμφανίζονται «καλοθρεμμένοι», αφήνοντας να εννοηθεί ότι οι συνθήκες στα στρατόπεδα συγκέντρωσης δεν ήταν τόσο απάνθρωπες.
Το Κέντρο Εκπαίδευσης Anne Frank, με έδρα τη Φρανκφούρτη, καταγγέλλει ότι μέσω τέτοιων πρακτικών «το Ολοκαύτωμα αμφισβητείται, σχετικοποιείται ή οι ίδιοι οι νεκροί γελοιοποιούνται».
Πολύ πραγματικές συνέπειες
Η παραποίηση της Ιστορίας έχει, όπως τονίζουν οι ειδικοί, απτές επιπτώσεις στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνονται οι νεότερες γενιές την περίοδο του ναζισμού. Η Iris Groschek επισημαίνει ότι αυτό γίνεται αισθητό κατά τις επισκέψεις νέων στις τοποθεσίες μνήμης, ιδίως σε αγροτικές περιοχές της ανατολικής Γερμανίας, όπου —όπως σημειώνει ο Wagner— η ακροδεξιά σκέψη έχει καταστεί σε μεγάλο βαθμό κυρίαρχη.
Προκλητικά σχόλια, γέλια, απρεπείς στάσεις, αλλά και περιστατικά ναζιστικών χαιρετισμών και γκράφιτι με σβάστικες καταγράφονται όλο και συχνότερα. Αν και πρόκειται για μειοψηφία, «εμφανίζεται όλο και πιο αποθρασυμένη», προειδοποιούν οι υπεύθυνοι των χώρων μνήμης.
Τα ιδρύματα ζητούν από τις μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης να συνεργαστούν ενεργά για την καταπολέμηση αυτών των ψευδών και να αποκλείσουν από τα προγράμματα monetisation τους λογαριασμούς που τα διακινούν για κερδοσκοπικούς ή προπαγανδιστικούς σκοπούς.
Ο Γερμανός υπουργός Πολιτισμού Wolfram Weimer υπενθυμίζει ότι ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) υποχρεώνει τις πλατφόρμες να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους. Ωστόσο, έως την παραμονή της Ημέρας Μνήμης, κανένας αμερικανικός κολοσσός —συμπεριλαμβανομένης της Meta— δεν είχε απαντήσει στα αιτήματα των μνημείων. Αντίθετα, η κινεζική TikTok δήλωσε ότι προτίθεται να αποκλείσει τους επίμαχους λογαριασμούς από τη monetisation και να εφαρμόσει «αυτοματοποιημένο έλεγχο».
Παρά ταύτα, στο Facebook, οι ψευδείς εικόνες της Hannelore και του Hank συνεχίζουν να κυκλοφορούν.
Des images falsifiées de la Shoah, générées par l’IA, se multiplient sur les réseaux sociaux et inquiètent
Historiens et institutions mémorielles alertent sur une déformation de l’Histoire et des dérives révisionnistes
Déportés inventés, scènes de camps de concentration créées de toutes pièces. La diffusion massive d’images liées à la Shoah générées par l’intelligence artificielle suscite une vive inquiétude parmi les historiens et les institutions mémorielles, qui mettent en garde contre une altération profonde de la vérité historique et la résurgence de récits révisionnistes.
L’un des exemples les plus frappants montre un homme aveugle, émacié et pieds nus, debout dans la neige du camp nazi de Flossenbürg. À première vue, l’image semble authentique. En réalité, elle a été entièrement produite par une IA.
L’équipe Factcheck de l’AFP constate, ces derniers mois, une multiplication rapide de ces contenus trompeurs sur les réseaux sociaux. Des spécialistes de la Shoah s’alarment : ces faux minent la crédibilité de la réalité historique, motivés tantôt par des intérêts idéologiques, tantôt par la recherche de profits.
Parmi les images devenues virales figure celle d’une fillette aux cheveux bouclés, présentée comme Hannelore Kaufmann, une Berlinoise de 13 ans prétendument morte à Auschwitz. Or, aucune victime de ce nom n’y a jamais été recensée. Autre exemple, « Hank », décrit comme un violoniste tchèque interné à Auschwitz, s’est révélé être un pur produit de l’IA — une publication dénoncée par le musée du camp lui-même.
« Avec les progrès exponentiels de l’intelligence artificielle, le phénomène s’amplifie », alerte Jens-Christian Wagner, historien et directeur de la fondation en charge des sites de Buchenwald et de Mittelbau-Dora. De son côté, l’historienne Iris Groschek, spécialisée dans les lieux de mémoire de Hambourg, souligne qu’à la fin de 2025, certains comptes publiaient des images truquées « presque à la minute ».
Une alerte officielle
Le 13 janvier, plusieurs mémoriaux et associations ont publié une lettre ouverte dénonçant le « nombre croissant » de contenus « entièrement inventés ». Ils identifient deux moteurs principaux : l’appât du gain et des objectifs politiques.
D’un côté, des « fermes à contenus » exploitent la charge émotionnelle de la Shoah pour générer « clics et revenus publicitaires ». La fausse image du détenu de Flossenbürg a, par exemple, été relayée par un compte Facebook affirmant diffuser « des histoires vraies et humaines issues des pages les plus sombres de l’Histoire ».
De l’autre, des images visent explicitement à brouiller les faits historiques et à diffuser des récits révisionnistes. Jens-Christian Wagner cite notamment des représentations de détenus « bien nourris », laissant entendre que les conditions de détention dans les camps n’étaient pas si inhumaines.
Le Centre éducatif Anne Frank, basé à Francfort, dénonce une Shoah « niée, relativisée ou tournée en dérision ».
Des conséquences bien réelles
Selon les historiens, ces manipulations ont des effets concrets sur la perception de la période nazie. Iris Groschek observe ces dérives lors de visites de jeunes dans les mémoriaux, notamment dans des zones rurales de l’est de l’Allemagne où, selon Wagner, la pensée d’extrême droite est devenue largement hégémonique.
Remarques provocatrices, attitudes irrespectueuses, saluts hitlériens ou graffitis à la croix gammée : les incidents se multiplient. Bien que minoritaires, ces comportements sont, selon les responsables des mémoriaux, de plus en plus assumés.
Les institutions mémorielles appellent donc les grandes plateformes à coopérer activement pour lutter contre ces falsifications et à exclure de la monétisation les comptes qui diffusent ces contenus à des fins commerciales ou de propagande.
Le ministre allemand de la Culture, Wolfram Weimer, rappelle que le Digital Services Act (DSA) européen impose aux plateformes d’assumer leurs responsabilités. À la veille de la Journée de commémoration, aucun géant américain — dont Meta — n’avait répondu aux mémoriaux. À l’inverse, TikTok a indiqué vouloir exclure les comptes concernés de la monétisation et mettre en place un système de « vérification automatisée ».
En attendant, sur Facebook, les images falsifiées de Hannelore et de Hank continuent de circuler.