Η Παρασκευή και 13 έχει αποκτήσει σχεδόν μυθική διάσταση στη δυτική κουλτούρα. Για άλλους είναι απλώς μια ημερομηνία στο ημερολόγιο· για άλλους, μια μέρα που «καλό είναι να προσέχεις». Πώς όμως γεννήθηκε αυτή η φήμη και τι ισχύει τελικά;
Καταρχάς, η Παρασκευή και 13 εμφανίζεται τουλάχιστον μία φορά κάθε χρόνο και μπορεί να προκύψει έως και τρεις φορές μέσα στο ίδιο έτος. Για να υπάρξει, αρκεί ο μήνας να ξεκινά ημέρα Κυριακή. Παρότι σήμερα θεωρείται κατεξοχήν «γρουσούζικη» σε πολλές δυτικές χώρες, η σύνδεση της ημέρας με την κακοτυχία δεν είναι τόσο παλιά όσο νομίζουμε.
Ο αριθμός 13 θεωρούνταν ήδη από την αρχαιότητα προβληματικός. Σε σκανδιναβικό μύθο, δώδεκα θεοί δειπνούν στη Βαλχάλα όταν εμφανίζεται απρόσκλητος ο Λόκι ως 13ος συνδαιτυμόνας. Η παρουσία του οδηγεί στον θάνατο του θεού Μπάλντερ, γεγονός που σηματοδοτεί συμφορά για τον κόσμο. Έτσι, το 13 αρχίζει να συνδέεται με τη διατάραξη της τάξης. Άλλωστε, το 12 θεωρείται «αρμονικός» αριθμός: 12 θεοί του Ολύμπου, 12 άθλοι του Ηρακλή, 12 φυλές του Ισραήλ, 12 Απόστολοι. Το 13 μοιάζει να σπάει αυτή τη συμβολική ισορροπία.
Στη χριστιανική παράδοση, ο Μυστικός Δείπνος ενισχύει τη δεισιδαιμονία: δεκατρία άτομα στο τραπέζι, με τον Ιούδα να θεωρείται ο 13ος. Επιπλέον, η Σταύρωση του Ιησού έγινε Παρασκευή. Αν και δεν υπάρχουν σαφείς αποδείξεις ότι η «Παρασκευή και 13» ως συνδυασμός θεωρούνταν κακότυχη πριν από τον 19ο αιώνα, οι δύο έννοιες –Παρασκευή και 13– είχαν ήδη ξεχωριστά αρνητικό φορτίο.
Ένα ιστορικό γεγονός που συχνά αναφέρεται είναι η σύλληψη των Ναϊτών Ιπποτών στις 13 Οκτωβρίου 1307, ημέρα Παρασκευή, από τον βασιλιά Φίλιππο Δ΄ της Γαλλίας. Αν και οι ιστορικοί συμφωνούν ότι η σύνδεση ίσως είναι μεταγενέστερη ερμηνεία, το γεγονός ενίσχυσε τον μύθο.
Η δεισιδαιμονία διαδόθηκε ευρύτερα στις αρχές του 20ού αιώνα, ιδίως μετά την έκδοση του μυθιστορήματος Friday, the Thirteenth (1907), όπου ένας χρηματιστής εκμεταλλεύεται τον φόβο της ημερομηνίας για να προκαλέσει πανικό στη Wall Street. Ακόμη και στην πληροφορική εμφανίστηκε ιός με την ονομασία «Friday the 13th», που υποτίθεται πως ενεργοποιούνταν όταν η ημερομηνία συνέπιπτε.
Στον αγγλοσαξονικό και γαλλόφωνο κόσμο –όπως στη Βρετανία, τη Γαλλία, τη Γερμανία και την Πορτογαλία– η Παρασκευή και 13 θεωρείται παραδοσιακά άτυχη. Στο Βέλγιο, ιδίως στις γαλλόφωνες περιοχές, η επιρροή της γαλλικής κουλτούρας έχει διατηρήσει τη φήμη της ημερομηνίας, αν και για πολλούς αντιμετωπίζεται πλέον περισσότερο με χιούμορ παρά με πραγματικό φόβο. Η λέξη paraskavedekatriaphobia περιγράφει ακριβώς αυτόν τον φόβο, συνδυάζοντας ελληνικές λέξεις σε έναν εντυπωσιακό γλωσσικό όρο.
Στην Ελλάδα, ωστόσο, η «κακότυχη» μέρα είναι κυρίως η Τρίτη και 13. Η Τρίτη συνδέεται με τον Άρη, θεό του πολέμου, και με τραυματικά ιστορικά γεγονότα, όπως η Άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204 και το 1453, που συνέβησαν Τρίτη. Επιπλέον, η λέξη «Τρίτη» παραπέμπει στο «τρία», και η λαϊκή ρήση ότι «τα κακά έρχονται τρία-τρία» ενίσχυσε τη δεισιδαιμονία.
Στον ισπανόφωνο κόσμο επίσης θεωρείται άτυχη η Τρίτη και 13 (martes trece), ενώ στην Ιταλία η «επικίνδυνη» ημερομηνία είναι η Παρασκευή και 17. Ο αριθμός 17, γραμμένος με ρωμαϊκούς αριθμούς (XVII), μπορεί να αναγραμματιστεί σε VIXI («έζησα»), δηλαδή υπαινιγμός θανάτου. Αντίθετα, το 13 στην Ιταλία συχνά θεωρείται τυχερός αριθμός.
Κατά καιρούς, η Παρασκευή και 13 έχει συνδεθεί με κάθε λογής απαγορεύσεις: αποφυγή γάμων, ταξιδιών, νέων επαγγελματικών ξεκινημάτων ή ακόμη και απλών καθημερινών πράξεων. Σε ορισμένες χώρες έχουν καταγραφεί ακόμη και παράξενες λαϊκές πρακτικές «αποτροπής κακού».
Στην πράξη, φυσικά, δεν υπάρχει καμία επιστημονική απόδειξη ότι η μέρα αυτή είναι πιο επικίνδυνη από οποιαδήποτε άλλη. Ίσως τελικά η Παρασκευή και 13 να λέει περισσότερα για την ανθρώπινη ανάγκη να βρίσκει μοτίβα και συμβολισμούς, παρά για την ίδια την ημερομηνία. Κι αν μη τι άλλο, μας θυμίζει πόσο βαθιά ριζωμένοι παραμένουν οι μύθοι ακόμη και στη σύγχρονη εποχή.
Vendredi 13 : mythe tenace ou simple superstition ?
Des Templiers à la Cène, en passant par le “mardi 13” grec et les variantes européennes
Le vendredi 13 occupe une place particulière dans l’imaginaire occidental. Pour certains, ce n’est qu’une date parmi d’autres ; pour d’autres, c’est un jour à éviter pour les grandes décisions. Mais d’où vient réellement cette réputation ?
Le vendredi 13 survient au moins une fois par an, parfois jusqu’à trois fois, lorsque le premier jour du mois tombe un dimanche. Si la superstition semble ancienne, l’association précise entre le vendredi et le nombre 13 n’apparaît clairement qu’au XIXe siècle.
Le nombre 13 était déjà perçu comme néfaste dans différentes traditions. Dans un mythe nordique, douze dieux festoient au Valhalla lorsqu’un treizième convive, Loki, s’invite et provoque la mort du dieu Baldr. Le 13 devient ainsi symbole de déséquilibre, rompant l’harmonie du 12, nombre chargé de perfection symbolique.
La tradition chrétienne a également contribué à cette image. Lors de la Cène, ils étaient treize à table, Judas étant considéré comme le treizième convive. De plus, la crucifixion du Christ eut lieu un vendredi. Même si le lien explicite “vendredi 13” n’est attesté que plus tardivement, ces éléments ont nourri l’imaginaire collectif.
L’arrestation des Templiers le vendredi 13 octobre 1307 par Philippe IV de France est souvent citée comme origine historique de la superstition. Si les historiens restent prudents quant à ce lien direct, l’événement a incontestablement renforcé la symbolique négative.
La diffusion populaire de la crainte s’est accélérée au début du XXe siècle, notamment avec le roman Friday, the Thirteenth (1907), qui mettait en scène une manipulation boursière exploitant la peur de cette date. Le terme savant paraskavedekatriaphobie, d’origine grecque, désigne d’ailleurs la peur irrationnelle du vendredi 13.
En Belgique, particulièrement dans les régions francophones, le vendredi 13 reste ancré dans la culture populaire, souvent traité avec humour mais encore présent dans les conversations. En France aussi, certains évitent de prendre des décisions importantes ce jour-là, tandis que d’autres tentent leur chance aux jeux de hasard.
En Grèce et dans plusieurs pays hispanophones, ce n’est pas le vendredi mais le mardi 13 qui porte malheur. La chute de Constantinople en 1204 et en 1453, toutes deux un mardi, a renforcé cette croyance. En Italie, c’est le vendredi 17 qui est redouté, le chiffre XVII pouvant être réarrangé en VIXI, signifiant « j’ai vécu », sous-entendant la mort.
Aujourd’hui, aucune donnée scientifique ne démontre que le vendredi 13 soit plus accidentogène qu’un autre jour. Cette date révèle surtout la persistance des mythes et la manière dont les sociétés construisent du sens autour des nombres et des symboles. Entre tradition, folklore et simple clin d’œil au destin, le vendredi 13 continue d’alimenter conversations et imaginaires.