Για μια πόλη που ταυτίζεται παγκοσμίως με την ακαδημαϊκή αριστεία, η Οξφόρδη κρύβει μια λιγότερο γνωστή αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πτυχή: τη βαθιά και διαχρονική της διασύνδεση με τη βελγική ιστορία, η οποία αποκτά ξεχωριστό ενδιαφέρον.
Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Οξφόρδη φιλοξένησε σημαντικό αριθμό βέλγων προσφύγων. Μετά τη γερμανική εισβολή του 1914, χιλιάδες Βέλγοι βρήκαν καταφύγιο στη Βρετανία, και αρκετοί εγκαταστάθηκαν στην πανεπιστημιούπολη και την ευρύτερη περιοχή. Δεν αποτέλεσαν απλώς φιλοξενούμενους· συνέβαλαν ενεργά στην τοπική οικονομία, εργαζόμενοι μεταξύ άλλων στη βιομηχανία παιχνιδιών και στο πανεπιστημιακό τυπογραφείο. Η παρουσία τους άφησε και πολιτιστικό αποτύπωμα: η Άγκαθα Κρίστι εμπνεύστηκε εν μέρει τον διάσημο ντετέκτιβ Ηρακλή Πουαρό από το κύμα των βέλγων προσφύγων που κατέφυγαν στη Βρετανία κατά τον Μεγάλο Πόλεμο.
Οι δεσμοί, ωστόσο, δεν περιορίζονται στον 20ό αιώνα. Ήδη από τη βικτωριανή εποχή, προσωπικότητες όπως ο καλλιτέχνης και ποιητής William Morris εξέφραζαν έντονο ενδιαφέρον για τη Φλάνδρα, ενσωματώνοντας φλαμανδικές επιρροές στο έργο τους. Παράλληλα, η βρετανική ιστορική μνήμη είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την υπεράσπιση της βελγικής ουδετερότητας — από τη Μάχη του Βατερλό το 1815 έως τα κοινοπολιτειακά στρατιωτικά κοιμητήρια που βρίσκονται διάσπαρτα στο βελγικό έδαφος. Πολλοί από τους στρατιώτες που πολέμησαν στη Φλάνδρα προέρχονταν και από την περιοχή της Οξφόρδης.
Christ Church: Ιστορία εν λειτουργία
Στην καρδιά της πανεπιστημιακής πόλης δεσπόζει το Christ Church, ένα από τα πλέον εμβληματικά κολλέγια του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης. Ιδρυμένο τον 16ο αιώνα από τον Ερρίκο Η”, το συγκρότημα εντυπωσιάζει με την αρχιτεκτονική του κλίμακα: το Tom Quad, το μεγαλύτερο τετράγωνο της Οξφόρδης, η περίφημη Great Hall και ο επιβλητικός καθεδρικός ναός του 12ου αιώνα συνθέτουν ένα σύνολο όπου η ιστορία παραμένει ζωντανή.
Ο καθεδρικός ναός του Christ Church δεν αποτελεί απλώς μνημείο, αλλά ενεργό χώρο λατρείας, με διττό ρόλο: καθεδρικός της επισκοπής της Οξφόρδης και ταυτόχρονα παρεκκλήσι του college. Για σχεδόν εννέα αιώνες, ο χώρος αυτός λειτουργεί αδιάλειπτα ως τόπος προσευχής και ακαδημαϊκής ζωής.
Εδώ εντοπίζεται και μια ακόμη άμεση σύνδεση με το Βέλγιο. Στο εσωτερικό του ναού φυλάσσονται λάβαρα και σημαίες που μεταφέρθηκαν στην Οξφόρδη από δύο τοπικά συντάγματα τα οποία πολέμησαν κοντά στην Υπρ, στη Φλάνδρα, κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στο παρεκκλήσι μνήμης αναγράφονται επίσης τα ονόματα των ανδρών της περιοχής που σκοτώθηκαν ή αγνοούνται στον πόλεμο — μια διακριτική αλλά ισχυρή υπενθύμιση των κοινών ιστορικών διαδρομών.
Ένα φλαμανδικό επεισόδιο στο Oxford Castle
Ακόμη παλαιότερη είναι η ιστορία του Roland Jencks, ενός φλαμανδού βιβλιοδέτη που βρέθηκε στο επίκεντρο ενός από τα πιο παράδοξα επεισόδια της πόλης. Στις 6 Ιουλίου 1577, ο Jencks καταδικάστηκε για τις ριζοσπαστικές θρησκευτικές του απόψεις και για προσβολή της Προτεστάντισσας βασίλισσας. Υποστηρικτής του Πάπα, φυλακίστηκε στο Oxford Castle, όπου πέρασε εβδομάδες σε άθλιες συνθήκες.
Κατά τη διάρκεια της δίκης του, ξέσπασε εναντίον των ενόρκων, εκτοξεύοντας κατάρα. Την επόμενη ημέρα, περίπου 300 παρευρισκόμενοι στη διαδικασία πέθαναν, γεγονός που γέννησε φήμες περί μαγείας. Ο Jencks διέφυγε και επέστρεψε στη Φλάνδρα. Αιώνες αργότερα, το 2004, αρχαιολογικές έρευνες αποκάλυψαν ομαδικό τάφο της περιόδου. Οι επιστήμονες κατέληξαν ότι ο Jencks πιθανότατα ήταν φορέας τυφοειδούς πυρετού, μεταδίδοντας άθελά του τη νόσο στην αίθουσα του δικαστηρίου. Ένας «θρύλος» που αποδείχθηκε ιατρικό γεγονός.
Μια πόλη διαχρονικής επιρροής
Η Οξφόρδη έχει αναδείξει 26 πρωθυπουργούς του Ηνωμένου Βασιλείου, μεταξύ αυτών τη Μάργκαρετ Θάτσερ, καθώς και 46 νομπελίστες. Από τον Στίβεν Χόκινγκ και τον Έντμοντ Χάλεϊ έως τον Όσκαρ Ουάιλντ, η πόλη υπήρξε φυτώριο ιδεών και προσωπικοτήτων που σημάδεψαν τη σύγχρονη ιστορία.
Πίσω από τα επιβλητικά της κτίρια, όμως, διακρίνεται και μια λιγότερο προβεβλημένη αλλά ουσιαστική διάσταση: η συνεχής διασταύρωση της βρετανικής και της βελγικής ιστορίας. Από τα πεδία των μαχών της Φλάνδρας έως τα βιτρό ενός αγγλικού καθεδρικού, οι δύο χώρες συνδέονται με νήματα που διατρέχουν αιώνες — και που αξίζει να θυμόμαστε.
Quand l’histoire belge croise celle d’Oxford
Des réfugiés de la Grande Guerre à une énigme flamande du XVIe siècle
Ville emblématique du savoir et de la tradition académique, Oxford entretient aussi des liens historiques étroits avec la Belgique, souvent méconnus mais particulièrement significatifs pour un média basé à Bruxelles comme Newsville.
Durant la Première Guerre mondiale, la cité universitaire accueillit un nombre important de réfugiés belges ayant fui l’invasion allemande de 1914. Nombre d’entre eux s’intégrèrent rapidement à la vie locale, travaillant notamment dans l’industrie du jouet et à l’Oxford University Press. Leur présence marqua également l’imaginaire culturel britannique : Agatha Christie s’inspira en partie de ces exilés pour façonner le personnage d’Hercule Poirot.
Les relations entre les deux territoires remontent toutefois bien avant le XXe siècle. Au XIXe siècle, des figures telles que William Morris nourrissaient une admiration pour la Flandre, dont l’esthétique influença leur œuvre. Plus largement, la mémoire britannique reste intimement liée à la défense de la neutralité belge, de Waterloo en 1815 aux cimetières du Commonwealth disséminés en Belgique, où reposent de nombreux soldats originaires, entre autres, de la région d’Oxford.
Au cœur de la ville, Christ Church incarne cette profondeur historique. Fondé par Henry VIII, ce collège abrite un ensemble architectural remarquable, dont une cathédrale du XIIe siècle toujours en activité. Celle-ci conserve notamment des bannières rapportées par des régiments locaux engagés près d’Ypres pendant la Grande Guerre, ainsi qu’une chapelle du souvenir dédiée aux disparus.
Plus surprenante encore est l’histoire de Roland Jencks, relieur flamand condamné en 1577 pour ses convictions religieuses. Accusé d’avoir maudit le jury lors de son procès, il fut associé à la mort soudaine de centaines de personnes présentes. Des fouilles menées en 2004 révélèrent qu’il était vraisemblablement porteur du typhus, transformant une légende de sorcellerie en explication scientifique.
Oxford, qui a vu passer 26 Premiers ministres britanniques et 46 prix Nobel, demeure un haut lieu du savoir mondial. Mais derrière cette réputation académique se dessine aussi un fil discret reliant la ville à l’histoire belge, tissé à travers les siècles entre conflits, migrations et échanges culturels.