Η ιστορία της ελληνικής παρουσίας στο Βέλγιο δεν ξεκινά ούτε τελειώνει στα ανθρακωρυχεία. Από τους πρώτους εμπόρους της Αμβέρσας έως τους χιλιάδες εργάτες που κατέφθασαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι Έλληνες συνέβαλαν καθοριστικά στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας. Η επέτειος των 80 χρόνων από τη Συμφωνία του Άνθρακα αποτελεί αφορμή για την αναδρομή που παρουσιάζει ο Γιώργος Μαγκλής, στη μετανάστευση, τις δυσκολίες, τις θυσίες, αλλά και τα επιτεύγματα μιας κοινότητας που άφησε βαθύ αποτύπωμα στο σύγχρονο Βέλγιο.
Γράφει ο Γεώργιος Μαγκλής
Αυτές τις ημέρες, στο Βέλγιο τιμούν τη συμπλήρωση ακριβώς 80 ετών από την υπογραφή της συμφωνίας Βελγίου–Ιταλίας (23 Ιουνίου 1946). Γνωστή ως «Accord Charbon» (Συμφωνία του Άνθρακα), η συνθήκη αυτή προέβλεπε τη μετακίνηση ιταλικών εργατικών χεριών με αντάλλαγμα βελγικό άνθρακα για την ανοικοδόμηση και την οικονομική ανάπτυξη των δύο χωρών μετά τον Β” Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η επέτειος αυτή προσφέρει την ιδανική ευκαιρία για να αναλογιστούμε τη συνολική στρατηγική του Βελγίου, το οποίο, στην προσπάθειά του να επανδρώσει τη βαριά βιομηχανία, υπέγραψε διαδοχικά διμερείς συμβάσεις εργατικού δυναμικού και με άλλα κράτη:
➤ 28 Νοεμβρίου 1956: Συμφωνία Ισπανίας – Βελγίου.
➤ 12 Ιουλίου 1957: Συμφωνία Ελλάδας – Βελγίου.
➤ 17 Φεβρουαρίου 1964: Συμφωνία Μαρόκου – Βελγίου.
➤ 16 Ιουλίου 1964: Συμφωνία Τουρκίας – Βελγίου.
Πέρα από τη στενή οικονομική τους διάσταση, αυτές οι μεταπολεμικές εργατικές συμφωνίες αποτέλεσαν τα σπάργανα της κοινωνικής πολιτικής της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η ανάγκη διαχείρισης και προστασίας των χιλιάδων ξένων εργατών ανάγκασε τη νεοσύστατη τότε Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ) να θεσπίσει τους πρώτους υπερεθνικούς κανόνες για την ασφάλεια στην εργασία, τη συνταξιοδοτική κάλυψη και τα δικαιώματα των μετακινούμενων πληθυσμών, θέτοντας τις βάσεις για το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Μοντέλο.
Με αφορμή αυτήν την 80η επέτειο, θα τολμήσουμε ταπεινά και με τον πρέποντα σεβασμό μια όσο είναι δυνατόν σύντομη ανασκόπηση του αντίστοιχου ελληνικού μέρους αυτής της εργατικής πορείας, όπως διαμορφώθηκε μέσα από τη συνθήκη του 1957, την αποτύπωσή της στα καλλιτεχνικά και την τηλεόραση και τις μετέπειτα κοινοτικές δράσεις ¹ .
Στου Βελγίου τις Στοές: Η Διαδρομή, η Οργάνωση και η Δικαίωση των Ελλήνων Μεταναστών
1. Οι Ιστορικές Ρίζες του 19ου Αιώνα και οι Πρωτοπόροι της Ανθρακοποιίας
Αν και η εργατική μετανάστευση στα ορυχεία αποτελεί το πιο μαζικό κύμα, το ελληνικό στοιχείο στο Βέλγιο έχει βαθιές ιστορικές ρίζες που χρονολογούνται τουλάχιστον από τις αρχές του 19ου αιώνα.
Οι πρώτοι Έλληνες εγκαταστάθηκαν στη χώρα ασκώντας διάφορα επαγγέλματα στενά συνδεδεμένα με τη ναυτιλία, εκμεταλλευόμενοι τη στρατηγική άνοδο του μεγάλου λιμανιού της Αμβέρσας. Το εμπόριο εν γένει άνθισε, με εμβληματικά παραδείγματα που άφησαν εποχή στη βελγική αγορά, όπως:
➤ Η Σπογγαλιευτική Εταιρεία «Κλήμης»: Μια πρωτοπόρος επιχείρηση που εισήγαγε και εμπορευόταν φυσικά σφουγγάρια, αναδεικνύοντας τη ναυτική και εμπορική ευφυΐα των Ελλήνων της εποχής.
➤ Η Σοκολατοποιία «Λεωνίδας» (Leonidas): Ιδρύθηκε από τον Έλληνα μετανάστη Λεωνίδα Κεστεκίδη στις αρχές του 20ού αιώνα, εξελισσόμενη σε μία από τις πιο διάσημες, ιστορικές και διεθνώς αναγνωρίσιμες βελγικές σοκολατοποιίες.
Μετά από αυτή την πρώτη, ισχυρή εμπορική παρουσία, η ελληνική δραστηριότητα επεκτάθηκε και στη βιομηχανία εξόρυξης του άνθρακα, ξεκινώντας ανεπίσημα ήδη από το 1953. Οι πρωτοπόροι αυτού του νέου εργατικού ρεύματος ήταν Δωδεκανήσιοι εργάτες (κυρίως από τη Σύμη, την Κάλυμνο, την Ρόδο και την Κάρπαθο) και Κρητικοί, οι οποίοι έφτασαν στις περιοχές των ορυχείων φέρνοντας μαζί τους τις ιδιαίτερες πολιτισμικές τους καταβολές και ανοίγοντας τον δρόμο για τη μετέπειτα οργανωμένη μετανάστευση.
Μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1950, το μεταναστευτικό ρεύμα διευρύνθηκε σημαντικά. Η κύρια δεξαμενή άντλησης εργατικού δυναμικού μετατοπίστηκε στη Μακεδονία, τη Θράκη και την Ήπειρο, με συστηματική ροή από χωριά των νομών Πέλλας, Δράμας, Σερρών και Καβάλας. Ένα πολύ μεγάλο ποσοστό αυτών των μεταναστών ήταν ποντιακής καταγωγής ή παιδιά προσφύγων πρώτης και δεύτερης γενιάς από τη Μικρά Ασία, οι οποίοι αναζητούσαν νέες επαγγελματικές ευκαιρίες. Παράλληλα, έντονο ρεύμα υπήρξε και από την Εύβοια (κυρίως το 1963–1964 με νέους άνδρες να επανδρώνουν το ορυχείο του Eisden στο Λιμβούργο), καθώς και από την Πελοπόννησο (κυρίως από την Ηλεία και τη Μεσσηνία).
Η διαδικασία στρατολόγησης οργανώθηκε υπό τον συντονισμό της βελγικής εργοδοτικής ομοσπονδίας Fédéchar. Στην Ελλάδα, στήθηκαν ειδικά γραφεία μετανάστευσης για την επιλογή και τον απαραίτητο ιατρικό έλεγχο των υποψηφίων. Κεντρικό ρόλο ως σύνδεσμοι στην επαρχία έπαιξαν ο μεσάζοντας Μ. Κόκκινος και ο γιος του, Σ. Κόκκινος, οι οποίοι διαχειρίζονταν τα «κοντράτα» (συμβόλαια εργασίας) που εξασφάλιζαν σταθερή απασχόληση. Οι εργάτες ταξίδευαν αρχικά με το πλοίο «Κολοκοτρώνης» από τον Πειραιά προς τα ιταλικά λιμάνια (Μπρίντεζι) και από εκεί συνέχιζαν το ταξίδι τους με τρένα για τον βελγικό βορρά ή σιδηροδρομικός μέσω Γιουγκοσλαβίας και Γερμανίας.
2. Η Διακρατική Σύμβαση της 12ης Ιουλίου 1957
Το επίσημο και θεσμικό πλαίσιο για τη ρύθμιση αυτών των ροών τέθηκε με την υπογραφή της διμερούς διακρατικής σύμβασης στις 12 Ιουλίου 1957. Ήταν μια εξειδικευμένη συμφωνία της Ελλάδας που αφορούσε την απασχόληση στα ανθρακωρυχεία. Οι βασικοί όροι της προέβλεπαν :
➤ Οργάνωση εργασίας: Υποχρεωτική 5ετή παραμονή στον κλάδο εξόρυξης, μετά την οποία οι εργάτες αποκτούσαν το δικαίωμα γενικής άδειας εργασίας σε οποιονδήποτε άλλο οικονομικό τομέα.
➤ Κάλυψη μεταφοράς: Πλήρης ανάληψη των εξόδων μετακίνησης από τις βελγικές εταιρείες.
➤ Οικονομική μέριμνα: Ρητή πρόβλεψη για την ελεύθερη αποστολή εμβασμάτων, επιτρέποντας στους εργάτες να στηρίζουν οικονομικά τις οικογένειές τους πίσω στην Ελλάδα.
Επιστροφή στην Ελλάδα
3. Η Ζωή στις Ανθρακοφόρες Λεκάνες και το Ορόσημο του Μαρσινέλ
Η καθημερινότητα των Ελλήνων εργατών στις ανθρακοφόρες λεκάνες της Βαλωνίας και της Φλάνδρας απαιτούσε μεγάλη προσαρμοστικότητα. Οι εργαζόμενοι κατέβαιναν με ανελκυστήρες στις υπόγειες στοές, όπου η εργασία γινόταν κάτω από απαιτητικές συνθήκες. Οι οικογένειες εγκαταστάθηκαν αρχικά σε οικισμούς κοντά στα ορυχεία, δημιουργώντας γρήγορα τους δικούς τους πυρήνες κοινωνικής αλληλεγγύης για να ξεπεράσουν το εμπόδιο της γλώσσας και της προσαρμογής.
Μέσα από τις επίσημες καταγραφές και τα αρχεία έχουν διασωθεί πολλά ονόματα ανθρακορείχων που έζησαν αυτή την περίοδο, όπως οι Δημήτριος Κεσκεσιάδης, Αθανάσιος Γαλλής, Γεώργιος Σαραφιανός, Κωνσταντίνος Καλόγηρος, Μανόλης Καφάτος, Σπυρίδων Μαγκλής , Γιώργος Κουλήσης καθώς και οι οικογένειες των Χαράλαμπου και Κατερίνας Δουλκερίδη —γονέων του γνωστού μας πολιτικού Χρήστου Δουλκερίδη, ο οποίος γεννήθηκε στις Βρυξέλλες, μεγάλωσε στις εργατικές γειτονιές της Gare du Nord και διέγραψε λαμπρή πολιτική πορεία ως πρόεδρος του γαλλόφωνου κοινοβουλίου των Βρυξελλών και δήμαρχος Ιξελλών.
Στην ιστορία της περιόδου αυτής, η 8η Αυγούστου 1956 παρέμεινε ένα βαθύ ορόσημο μνήμης. Μια μεγάλη πυρκαγιά στο ορυχείο Bois du Cazier στο Μαρσινέλ στοίχισε τη ζωή σε 262 ανθρακωρύχους, ανάμεσα στους οποίους βρίσκονταν και 6 Έλληνες εργάτες: οι Δημήτριος Καμπύλης, Λυμπέρης Φαντόπουλος, Νικόλαος Κατσίκης, Παναγιώτης Τσιαζής, Κωνσταντίνος Χατζηγεωργίου και Εμμανουήλ Χατζηγεωργίου. Το γεγονός αυτό οδήγησε σε ριζική αναθεώρηση και αυστηροποίηση των μέτρων ασφαλείας, επηρεάζοντας θετικά τις θεσμικές διεκδικήσεις που αποτυπώθηκαν στη μετέπειτα συνθήκη του 1957.
4. Η Αστική Μετακίνηση και η Κοινοτική Συγκρότηση
Μόλις συμπλήρωναν τα υποχρεωτικά 5 χρόνια, οι Έλληνες εγκατέλειπαν οριστικά το κάρβουνο. Μετακινήθηκαν μαζικά προς τις Βρυξέλλες (κυρίως γύρω από τον Βόρειο και Νότιο Σιδηροδρομικό Σταθμό στις συνοικίες του Schaerbeek, Anderlecht, Forest, Saint-Gilles) και άλλα μεγάλα κέντρα όπως η Λιέγη, η Μoνς, το Σαρλερουά, η Αμβέρσα και το Λιμβούργο, όπου επέδειξαν προσαρμοστικότητα ανοίγοντας δικές τους επιχειρήσεις στο εμπόριο και την εστίαση. Οργανώθηκαν γρήγορα σε κοινότητες, εξέδωσαν εφημερίδες και ίδρυσαν ενορίες και συμπληρωματικά, των βελγικών, σχολεία μητρικής γλώσσας για την εκμάθηση της ελληνικής γλώσσας.
Ανάμεσα στους πρωτεργάτες της πρώτης γενιάς που πρωτοστάτησαν στη συλλογική και θεσμική οργάνωση μπορούμε να αναφέρουμε, μεταξύ των πολλών, ενδεικτικά τους:
➤ Απόστολο Πεχλιβανίδη
➤ Χρίστο Παππά: Ανέπτυξε έντονη κοινωνική δράση, προσφέροντας ενεργά στον Σύλλογο Ηπειρωτών, στην Ελληνική Κοινότητα καθώς και στην Ομοσπονδία Ελληνικών Κοινοτήτων Βελγίου.
➤ Μιχάλη Τσικουδάκη: Αποτέλεσε μια από τις μορφές της κρητικής παροικίας, προσφέροντας ως ενεργό στέλεχος του Συλλόγου Κρητών Βελγίου.
➤ Δημήτρη Δημητρακόπουλου πατέρα του Σάκη Δημητρακόπουλου πρόεδρος του Συλλόγου Πελοποννησίων, του Ελληνικού Κέντρου και εκδότη της εφεμερήδας «Πρωτοπόρος».
5. Η Αποτύπωση στην Τέχνη, τη Διεθνή Τηλεόραση και οι Νέοι Πρεσβευτές
Η πορεία της ελληνικής μετανάστευσης στο Βέλγιο ενέπνευσε σημαντικούς δημιουργούς της μουσικής, του κινηματογράφου και της τηλεόρασης, αποτυπώνοντας τις ελπίδες και τη νοσταλγία της εποχής:
➤ «Στις φάμπρικες της Γερμανίας» (Στέλιος Καζαντζίδης): Σε σύνθεση του Βασίλη Καραπατάκη, το τραγούδι έγινε ο ύμνος μιας ολόκληρης γενιάς μεταναστών: «Στις φάμπρικες της Γερμανίας και στου Βελγίου τις στοές…».
➤ «Γράμματα από το Σαρλερουά» (Ταινία Μικρού Μήκους): Μια ατμοσφαιρική κινηματογραφική προσέγγιση που, μέσα από την αλληλογραφία των εργατών με τις οικογένειές τους, αποδίδει με λυρισμό τις κοινωνικές και συναισθηματικές προκλήσεις της ζωής στο Σαρλερουά.
➤ «Των Ελλήνων οι Κοινότητες: Οι Ανθρακωρύχοι του Βελγίου» (ΕΡΤ): Τηλεοπτικό ντοκιμαντέρ τριών επεισοδίων, το οποίο παρουσιάζει το χρονικό της εγκατάστασης και της οργάνωσης της παροικίας.
➤ «Έλα Απόψε στου Θωμά» (Έρευνα Δρ. Θωμά Σίδερη – ΕΡΤ): Σειρά εκπομπών που διέσωσε τις προφορικές μαρτυρίες και τις προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων εκείνης της γενιάς.
➤ Διεθνή Δίκτυα (RTBF, VRT, RAI, ARTE): Τα βελγικά, ιταλικά και ευρωπαϊκά τηλεοπτικά δίκτυα έχουν αφιερώσει σημαντικό τηλεοπτικό χρόνο αναλύοντας τη συμβολή των Ελλήνων και των άλλων κοινοτήτων στη διαμόρφωση της σύγχρονης, πολυπολιτισμικής ευρωπαϊκής κοινωνίας.
➤ Η τριλογία «Κάποτε με λέγανε Νία» της Φεβρωνίας Τσάση η οποία με μυθιστορηματικό τρόπο αφηγείται τα παιδικά και εφηβικά της χρόνια με την οικογένεια της στις διαδρομές τους από την Ελλάδα ως τη βελγική πρωτεύουσα.
Οι Σύγχρονοι Πρεσβευτές του Ελληνισμού
Στο πέρασμα των χρόνων, η σπίθα του πολιτισμού πέρασε με μοναδικό τρόπο στις επόμενες γενιές. Σήμερα, τα παιδιά και τα εγγόνια των πρώτων εκείνων ανθρακωρύχων ασχολούνται ενεργά με τον πολιτισμό, κρατώντας τις ρίζες τους ζωντανές. Έχουν ιδρύσει καταξιωμένα μουσικά σχήματα, θεατρικές ομάδες και παραδοσιακές χορευτικές ομάδες με τις οποίες έχουν αναπτύξει ποικίλες πολιτιστικές δραστηριότητες. Παράλληλα, στελεχώνουν δυναμικά τους εθνοτοπικούς συλλόγους της διασποράς (Κρητών, Ποντίων, Ηπειρωτών, Θρακιωτών), διασφαλίζοντας τη συνέχεια των παραδόσεων της ιδιαίτερης πατρίδας τους.
Αυτοί οι νέοι άνθρωποι αποτελούν τους αυθεντικούς πρεσβευτές της Ελλάδας και του ελληνικού πολιτισμού στο Βέλγιο. Οι καλλιτεχνικές τους παρουσιάσεις, οι παραδοσιακοί ρυθμοί και οι δράσεις τους τυγχάνουν ευρείας και θερμής αποδοχής τόσο από τους ίδιους τους Βέλγους όσο και από τους υπόλοιπους ξένους κατοίκους των Βρυξελλών και των άλλων επαρχιών, μετατρέποντας την ελληνική κληρονομιά σε αναπόσπαστο και σεβαστό κομμάτι του σύγχρονου βελγικού πολιτιστικού γίγνεσθαι.
6. Η Επέτειος των 60 Χρόνων και η Διατήρηση της Μνήμης (2017)
Το 2017 συμπληρώθηκαν 60 χρόνια από την υπογραφή της ελληνοβελγικής συνθήκης. Οι μεγάλες επετειακές εκδηλώσεις με τίτλο «60 Χρόνια μετά» διοργανώθηκαν από το Διοικητικό Συμβούλιο της Ελληνικής Κοινότητας Βρυξελλών (ΕΚΒ) επί προεδρίας του Δημήτρη Αργυρόπουλου, σε συνεργασία με το Ελληνικό & Διαπολιτιστικό Κέντρο Βρυξελλών και υπό την αιγίδα της Ελληνικής Πρεσβείας.
Οι κυριότεροι σταθμοί του προγράμματος περιλάμβαναν:
➤ 15 Μαΐου 2017: Ακαδημαϊκή διάλεξη του καθηγητή Φιλοσοφίας του ULB, Λάμπρου Κουλουμπαρίτση, με τίτλο «Η Μετανάστευση ως διαχρονικό φαινόμενο», όπου ο πρόεδρος Δημήτρης Αργυρόπουλος παρουσίασε το πρόγραμμα των εκδηλώσεων μνήμης.
➤ 19 Μαΐου 2017: Εγκαίνια ειδικής έκθεσης φωτογραφίας με σπάνιο αρχειακό υλικό στα γραφεία της ΕΚΒ, παράλληλα με τη φιλοξενία της θεατρικής παράστασης «ΕΚΤΟΣ ΥΛΗΣ».
➤ 21 Μαΐου 2017: Ομαδικό προσκύνημα, ξενάγηση της ομογένειας στο ιστορικό ορυχείο-μνημείο του Bois du Cazier στο Μαρσινέλ. Αντίστοιχη επίσκεψη πραγματοποιήθηκε και στο ανθρακωρυχείο του Blegny στην περιοχή της Λιέγης. Αυτοί οι δύο χώροι συντελούν την ζωντανή μαρτυρία αυτού του κεφαλαίου της ιστορίας, διότι σήμερα συντηρούνται ως μουσεία.
➤ 06 Ιουνίου 2017: Μεγάλη μουσικοχορευτική βραδιά στο Πολιτιστικό Κέντρο Jacques Franck στο Saint-Gilles, διοργανώθηκε με δική μου πρωτοβουλία αποτελώντας έναν ζωντανό φόρο τιμής στην πρώτη γενιά, με τη συμμετοχή μουσικών σχημάτων, χορωδιών και χορευτικών ομίλων παιδιών ή εγγονών ανθρακωρύχων.
➤ 24 Οκτωβρίου 2017: Κορυφαία επετειακή δεξίωση έλαβε χώρο στην αίθουσα δεξιώσεων του Δημαρχειακού Μεγάρου των Βρυξελλών (Grand Place) με συμμετοχή εκπροσώπων των Βελγικών και Ελληνικών αρχών .
7. Ο Θεσμικός και Πνευματικός Ρόλος της Εκκλησίας και η Γέννηση του Greek Day
Σε όλη αυτή την πολυετή διαδρομή, η Ορθόδοξη Εκκλησία στο Βέλγιο αποτέλεσε το κεντρικό πνευματικό και κοινωνικό καταφύγιο για τους Έλληνες μετανάστες. Από τις πρώτες κιόλας ημέρες της άφιξης των ανθρακωρύχων στις απομονωμένες μεταλλευτικές περιοχές, οι Έλληνες ιερείς βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή, κατεβαίνοντας συχνά οι ίδιοι μέσα στις στοές και τα ορυχεία για να τελέσουν αγιασμούς, να εξομολογήσουν και να εμψυχώσουν τους εργάτες.
Εμβληματική μορφή αυτής της πρώτης περιόδου υπήρξε ο νεαρός τότε ιερέας Παντελεήμων Κοντογιάννης (μετέπειτα Μητροπολίτης Βελγίου), ο οποίος έφτασε στη χώρα το 195 (έτος υπογραφής της διακρατικής σύμβασης) και εγκαταστάθηκε στην εργατική επαρχία της Λιέγης. Γυρίζοντας ασταμάτητα τις μεταλλευτικές λεκάνες και τις παράγκες, ο ίδιος και οι ελάχιστοι κληρικοί της εποχής ίδρυσαν τις πρώτες ενορίες μέσα σε πρόχειρα καταλύματα, λειτουργώντας όχι μόνο ως πνευματικοί οδηγοί, αλλά και ως κοινωνικοί λειτουργοί, μεταφραστές και συμπαραστάτες των μεταναστών στις καθημερινές τους ανάγκες με τις βελγικές αρχές.
Αυτή η οργανική σχέση της Εκκλησίας με τον Ελληνισμό στη γέννηση του σημερινού «Greek Day». Το 1959 ο νέος τότε ιερέας Παντελεήμων πήρε την πρωτοβουλία να διοργανώσει ημερήσια εκδρομή στο πάρκο Parc Provincial de Huizingen, κάθε χρόνο ανήμερα της Πεντηκοστής των Καθολικών, με σκοπό να συγκεντρώσει όλους τους Έλληνες, τους συγγενείς και τους φίλους τους, για να απολαύσουν μία Ελληνική ημέρα στο Βέλγιο, αρχίζοντας πάντοτε με την τέλεση υπαίθριας Θείας Λειτουργίας. Με το πέρας των χρόνων η ετήσια αυτή συνάντηση εξελίχθηκε και αποτελεί σήμερα την μεγαλύτερη ανοιχτή γιορτή του ελληνικού στοιχείου στην περιοχή της Benelux. Το Greek Day, που εδώ και μία δεκαετία διεξάγεται στο πάρκο του ENGHIEN, συγκεντρώνοντας χιλιάδες Έλληνες, Βέλγους και Ευρωπαίους πολίτες, αποτελεί πλέον έναν θεσμό ευρείας αποδοχής που προβάλλει με περηφάνια την εκκλησιαστική και πολιτιστική παράδοση, τη γαστρονομία και το δημιουργικό πρόσωπο του ελληνισμού στο Βέλγιο.
Συμπερασματικά, η δεύτερη και η τρίτη γενιά των Ελλήνων του Βελγίου είναι πλήρως ενσωματωμένη και διαπρέπει με φωτεινό παράδειγμα την ανάδειξη παιδιών των μεταναστών στα ανώτατα πολιτικά και κοινωνικά αξιώματα της χώρας. Τα παλιά ορυχεία, όπως το Bois du Cazier (Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO), λειτουργούν πλέον ως χώροι πολιτισμού, υπενθυμίζοντας τις αξίες της συνεργασίας, της κοινωνικής προσφοράς και της κοινής ευρωπαϊκής πορείας.
1 Σε μια σύντομη ανασκόπηση είναι αναμενόμενο να παραλειφθούν γεγονότα, στοιχεία και ονόματα. Αυτή η αναπόφευκτη έλλειψη δεν μειώνει την αξία τους, αλλά αποτελεί ιδανική αφορμή για εκτενέστερη μελέτη.