Η νέα κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον Christopher Nolan δεν αποτελεί απλώς μία από τις μεγαλύτερες κινηματογραφικές παραγωγές της χρονιάς. Στο Βέλγιο, η ταινία έχει εξελιχθεί σε πραγματικό πολιτιστικό γεγονός, φέρνοντας χιλιάδες θεατές όχι μόνο στις κινηματογραφικές αίθουσες, αλλά και σε έναν ουσιαστικό διάλογο γύρω από το ομηρικό έπος.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Kinepolis της Αμβέρσας, όπου περισσότεροι από 500 θεατές παρακολούθησαν ειδική εισαγωγική διάλεξη της καθηγήτριας Nadia Sels, ειδικής στην κλασική μυθολογία του Πανεπιστημίου της Γάνδης, πριν από την προβολή της ταινίας. Η πρωτοβουλία γνώρισε τόσο μεγάλη επιτυχία, ώστε το Kinepolis ανακοίνωσε επιπλέον παρουσιάσεις στις 11 Αυγούστου στην Αμβέρσα και στις 13 Αυγούστου στη Γάνδη (λινκ, εδώ).
Η Οδύσσεια, που γράφτηκε πριν από σχεδόν 3.000 χρόνια, εξακολουθεί να θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Μέσα από το ταξίδι του Οδυσσέα εξερευνώνται διαχρονικά ζητήματα όπως ο νόστος, η επιθυμία της επιστροφής στην πατρίδα, η φιλοξενία (ξενία) ως θεμελιώδης ηθική αξία, αλλά και η ανθρώπινη αντοχή απέναντι στις δοκιμασίες και το άγνωστο.
Η καθηγήτρια Nadia Sels, η οποία είχε πλήρη ελευθερία να διαμορφώσει το περιεχόμενο της διάλεξής της, παραδέχεται πως αρχικά αντιμετώπισε με επιφυλάξεις την ιδέα μιας ακαδημαϊκής παρουσίασης σε έναν εμπορικό κινηματογράφο. Όπως όμως επισημαίνει, η συνεργασία πραγματοποιήθηκε χωρίς καμία παρέμβαση στο περιεχόμενό της.
Παρά τις αρχικές της αμφιβολίες, η τελική της εκτίμηση για την ταινία είναι ιδιαίτερα θετική. Αναγνωρίζει ότι ο Nolan αξιοποιεί τα μέσα του σύγχρονου κινηματογράφου και το αναμενόμενο χολιγουντιανό θέαμα, χωρίς όμως να προδίδει το πνεύμα του πρωτότυπου έργου. Αντίθετα, θεωρεί πως η ταινία είναι γεμάτη αναφορές και λεπτομέρειες που προέρχονται απευθείας από το ομηρικό κείμενο.
Κατά τη διάρκεια της διάλεξης, η καθηγήτρια υπενθύμισε επίσης πως ο Όμηρος πιθανότατα δεν υπήρξε ως ένα και μοναδικό ιστορικό πρόσωπο. Η Ιλιάδα και η Οδύσσεια αποτελούν προϊόν μιας μακράς προφορικής παράδοσης, όπου οι ιστορίες μεταδίδονταν από αοιδούς με μουσική συνοδεία και συγκεκριμένο ρυθμό. Μάλιστα, παρομοίασε αυτή την παράδοση με τη σύγχρονη κουλτούρα της rap, επισημαίνοντας πως δεν είναι τυχαία η συμμετοχή του Travis Scott στον ρόλο του αοιδού στην ταινία.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκάλεσαν και οι δημόσιες συζητήσεις γύρω από το κατά πόσο η ταινία αποτελεί μια «σύγχρονη» ή ακόμη και «woke» ανάγνωση της Οδύσσειας. Η Nadia Sels απορρίπτει κατηγορηματικά αυτή την άποψη.
Όπως υποστηρίζει, ο Christopher Nolan δεν αλλοιώνει το αρχαίο κείμενο, αλλά ακολουθεί ακριβώς τη βαθύτερη φιλοσοφία του. Ο Οδυσσέας μπορεί να συνέβαλε στη νίκη των Αχαιών στον Τρωικό Πόλεμο, όμως επιστρέφει στην Ιθάκη βαθιά τραυματισμένος, έχοντας βιώσει τις συνέπειες της βίας και του πολέμου. Δεν παρουσιάζεται ως ένας αψεγάδιαστος ήρωας, αλλά ως ένας άνθρωπος που κουβαλά τις πληγές των επιλογών και της εποχής του.
Η καθηγήτρια επισημαίνει ακόμη ότι τα αρχαία ελληνικά έπη δεν γράφτηκαν για να εξυμνήσουν άκριτα τους ήρωές τους, αλλά για να προκαλέσουν αυτοκριτική και προβληματισμό. Κατά την άποψή της, αυτή ακριβώς την οπτική διατηρεί και ο Nolan, μεταφέροντας στη μεγάλη οθόνη ένα έργο που εξακολουθεί, σχεδόν τρεις χιλιετίες μετά τη δημιουργία του, να θέτει ερωτήματα για τον πόλεμο, την εξουσία, την ταυτότητα και την ανθρώπινη φύση.
L’Odyssée de Christopher Nolan conquiert la Belgique
Des conférences avant les projections, des salles combles et un nouvel intérêt pour le chef-d’œuvre d’Homère
La nouvelle adaptation cinématographique de L’Odyssée réalisée par Christopher Nolan est bien plus qu’un simple blockbuster de l’année. En Belgique, le film est devenu un véritable événement culturel, attirant des milliers de spectateurs dans les salles, mais aussi vers une redécouverte de l’œuvre d”Homère.
À Kinepolis Anvers, plus de 500 spectateurs ont assisté à une conférence introductive donnée par la professeure Nadia Sels, spécialiste de la mythologie classique à l’Université de Gand, avant la projection du film. Face au succès de cette initiative, Kinepolis a ajouté deux nouvelles séances accompagnées d’une conférence, les 11 août à Anvers et 13 août à Gand.
Écrit il y a près de 3 000 ans, L’Odyssée demeure l’un des textes fondateurs de la littérature mondiale. Le voyage d’Ulysse explore des thèmes universels tels que le nostos, le désir du retour au pays, la xenia, l’hospitalité comme valeur fondamentale, ainsi que la résilience de l’être humain face aux épreuves et à l’inconnu.
Invitée à présenter le contexte historique et littéraire de l’œuvre, Nadia Sels explique avoir d’abord hésité à intervenir dans le cadre d’un cinéma commercial. Elle souligne toutefois avoir bénéficié d’une totale liberté de parole, sans aucune intervention sur le contenu de sa conférence.
Son jugement sur le film est largement positif. Selon elle, Christopher Nolan utilise les codes du grand spectacle hollywoodien tout en restant fidèle à l’esprit du texte antique. Le réalisateur multiplie les références à l’œuvre originale, démontrant une lecture attentive du poème homérique.
Au cours de son intervention, la professeure rappelle également que Homère est probablement moins un individu historique qu’un symbole d’une longue tradition orale. Les récits étaient transmis par des aèdes, accompagnés de musique et d’une récitation rythmée, une pratique qu’elle rapproche, avec humour, de la culture du rap contemporain. Elle souligne d’ailleurs que le choix du rappeur Travis Scott dans le rôle du barde n’est pas anodin.
Les débats autour du caractère prétendument « woke » du film ont également été abordés. Pour Nadia Sels, cette critique ne correspond pas à la réalité.
Selon elle, Christopher Nolan ne réécrit pas Homère : il en respecte au contraire la vision profonde. Ulysse n’est pas présenté comme un héros invincible, mais comme un homme marqué par la guerre, profondément transformé par les violences qu’il a traversées. Son retour à Ithaque est celui d’un survivant bien plus que celui d’un conquérant.
Pour la spécialiste, les épopées grecques n’ont jamais eu pour vocation de glorifier aveuglément leurs héros. Elles invitent avant tout à la réflexion, à l”autocritique et à une interrogation permanente sur la guerre, le pouvoir, l’identité et la condition humaine. C’est précisément cette dimension que Christopher Nolan réussit à transmettre dans une adaptation qui démontre que, près de trois millénaires après sa création, L’Odyssée demeure d’une étonnante modernité.