Τι κι αν η Πυραμίδα του Χέοπα δεν κατασκευάστηκε τελικά στην εποχή των φαραώ; Κι αν το μοναδικό σωζόμενο θαύμα του αρχαίου κόσμου είναι πολύ παλαιότερο απ’ όσο πιστεύουμε; Αυτό το εντυπωσιακό –και ανατρεπτικό– σενάριο επαναφέρει νέα μελέτη του Πανεπιστημίου της Μπολόνιας, προκαλώντας έντονες συζητήσεις στην επιστημονική κοινότητα.
Ο Ιταλός μηχανικός Alberto Donini, μελετώντας τα ίχνη διάβρωσης των λίθων της πυραμίδας, κατέληξε σε παρατηρήσεις που αμφισβητούν τη συμβατική χρονολόγηση του μνημείου. Στην έρευνά του χρησιμοποίησε μια καινοτόμο προσέγγιση, τη λεγόμενη «μέθοδο σχετικής διάβρωσης», προκειμένου να εκτιμήσει τον χρόνο έκθεσης των λίθων στα φυσικά στοιχεία.
Η βασική αρχή της μεθόδου είναι απλή: όλες οι πέτρες διαβρώνονται σταδιακά από τις κλιματικές συνθήκες. Αν είναι γνωστός ο χρόνος έκθεσης μιας επιφάνειας, μπορεί να υπολογιστεί και ο ρυθμός διάβρωσής της. Στην περίπτωση της Πυραμίδας του Χέοπα –η οποία θεωρείται ότι ανεγέρθηκε περίπου το 2560 π.Χ.– η διάβρωση θα έπρεπε να αντανακλά δύο βασικές περιόδους: την εποχή της κατασκευής της και τον 14ο αιώνα μ.Χ., όταν αφαιρέθηκε μεγάλο μέρος της εξωτερικής επένδυσης, εκθέτοντας τα εσωτερικά στρώματα.
Ο Donini ανέλυσε δώδεκα σημεία στη βάση της πυραμίδας και συνέκρινε τα ίχνη φθοράς του ασβεστόλιθου με άλλα, ήδη χρονολογημένα δείγματα. Σύμφωνα με τα ευρήματά του, ορισμένες πέτρες εμφανίζουν ομοιότητες με υλικά εξαιρετικά μεγάλης ηλικίας. Η διάβρωση υποδηλώνει ότι ενδέχεται να ήταν εκτεθειμένες στο περιβάλλον ήδη από το τέλος της Παλαιολιθικής περιόδου, δηλαδή από την Προϊστορία.
Πιο συγκεκριμένα, η μελέτη εκτιμά ότι ορισμένα τμήματα της βάσης θα μπορούσαν να χρονολογούνται μεταξύ 6.000 και 40.000 ετών πριν από σήμερα. Αν και το εύρος αυτό είναι ιδιαίτερα μεγάλο, ο ίδιος ο ερευνητής διευκρινίζει ότι δεν πρόκειται για βεβαιότητα. Η στατιστική του ανάλυση δείχνει περίπου 68% πιθανότητα η βάση της πυραμίδας να έχει κατασκευαστεί μεταξύ 9.000 και 37.000 π.Χ. — μια εποχή κατά την οποία, σύμφωνα με τη σύγχρονη αρχαιολογία, ο άνθρωπος δεν διέθετε τις τεχνικές δυνατότητες για μνημειακή αρχιτεκτονική.
Μια «ανακυκλωμένη» πυραμίδα;
Φυσικά, η ιδέα ότι η σημερινή Πυραμίδα του Χέοπα είναι εξ ολοκλήρου προϊστορική θεωρείται ακραία. Τα αρχαιολογικά και ιστορικά δεδομένα επιβεβαιώνουν ότι πρόκειται για τον τάφο του φαραώ Χέοπα της 4ης Δυναστείας, ο οποίος έζησε πριν από περίπου 4.600 χρόνια. Ωστόσο, η μελέτη επαναφέρει μια παλαιότερη, περιθωριοποιημένη υπόθεση: μήπως η πυραμίδα ανεγέρθηκε πάνω σε προϋπάρχον, πολύ αρχαιότερο μνημείο, επαναχρησιμοποιώντας πέτρες για τη βάση της;
Μια τέτοια «αρχιτεκτονική ανακύκλωση» δεν θα ήταν κάτι πρωτοφανές στην ιστορία, καθώς υπάρχουν πολλά παραδείγματα μνημείων που οικοδομήθηκαν πάνω σε παλαιότερες κατασκευές, όπως μεσαιωνικές εκκλησίες πάνω σε ρωμαϊκούς ναούς.
Η υπόθεση αυτή θα προϋπέθετε την ύπαρξη μιας προφαραωνικής αιγυπτιακής κοινωνίας ικανής να κατασκευάζει μεγάλα λίθινα έργα σε μια εποχή όπου, θεωρητικά, κάτι τέτοιο δεν παρατηρείται αλλού στον κόσμο. Πρόκειται για σενάρια που συχνά υιοθετούνται από συνωμοσιολογικές θεωρίες, χωρίς επιστημονική τεκμηρίωση, και τροφοδοτούνται από τα αληθινά –αλλά ακόμη ανεξήγητα– μυστήρια της πυραμίδας.
Ο ίδιος ο Donini, πάντως, κρατά αποστάσεις από τέτοιες ερμηνείες. Αναγνωρίζει ότι η έντονη διάβρωση μπορεί να οφείλεται σε πολλούς παράγοντες: στο πιο υγρό κλίμα του παρελθόντος, στην άμμο που κάλυπτε τη βάση για αιώνες, αλλά και στη σύγχρονη ρύπανση και τον μαζικό τουρισμό.
Η μελέτη χαρακτηρίζεται από τον ίδιο ως προκαταρκτική και διερευνητική, καλώντας σε περαιτέρω έρευνες για την κατανόηση της ασυνήθιστης διάβρωσης. Δεν αποκλείεται, πάντως, η αναφορά σε μια «προϊστορική πυραμίδα» να λειτουργεί και ως τρόπος προσέλκυσης της προσοχής σε ένα επιστημονικό έργο που βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.
La pyramide de Khéops serait-elle antérieure à l’Égypte pharaonique ?
Une étude de l’Université de Bologne relance le débat sur l’âge réel du monument le plus emblématique de l’Antiquité
Et si la pyramide de Khéops n’avait pas été construite à l’époque des pharaons ? Et si la dernière merveille du monde antique encore debout était bien plus ancienne que ce que l’on pense ? C’est l’hypothèse audacieuse avancée par une récente étude de l’Université de Bologne, qui suscite déjà de nombreuses réactions.
En analysant l’érosion des blocs de pierre composant la pyramide, l’ingénieur italien Alberto Donini affirme avoir identifié des indices remettant en question la chronologie admise. Sa recherche repose sur une approche innovante, baptisée « méthode d’érosion relative », visant à estimer le temps d’exposition des pierres aux conditions environnementales.
Le raisonnement est le suivant : toutes les surfaces rocheuses s’érodent avec le temps sous l’effet du climat. Si l’on connaît la durée d’exposition d’une pierre, il est possible d’en déduire la vitesse d’érosion. Dans le cas de la pyramide, traditionnellement datée d’environ 2560 av. J.-C., cette érosion devrait refléter deux périodes clés : sa construction et le XIVe siècle, lorsque les pierres de revêtement ont été retirées, exposant les couches inférieures.
En étudiant douze points situés à la base du monument, Donini a comparé les traces d’usure du calcaire à d’autres échantillons datés. Certaines similitudes avec des pierres extrêmement anciennes l’ont conduit à envisager que certaines parties aient été exposées depuis la fin du Paléolithique.
Selon l’étude, certaines pierres pourraient ainsi dater de 6 000 à 40 000 ans, une estimation large que l’auteur reconnaît lui-même comme incertaine. Son analyse statistique suggère toutefois une probabilité de 68 % que la base de la pyramide ait été édifiée entre 9 000 et 37 000 av. J.-C., une période durant laquelle l’architecture monumentale est jugée improbable par l’archéologie moderne.
Loin de conclusions sensationnalistes, Donini souligne le caractère préliminaire de son travail et rappelle que de nombreux facteurs peuvent expliquer une érosion accélérée : climat ancien plus humide, accumulation de sable durant des siècles, pollution moderne ou encore pression touristique. L’étude appelle ainsi à des recherches complémentaires, tout en reconnaissant que l’évocation d’une pyramide « préhistorique » attire inévitablement l’attention sur un débat scientifique encore ouvert.